Biokemijski biljezi pregradnje kostiju-pregled

Danas je u upotrebi niz biokemijskih biljega pregradnje kostiju, ukljucujuci biljege izgradnje i razgradnje kostiju. Oni pružaju klinicki korisne


Uvod
Us po redno s po ve ća nim ra zu mi je va njem bio ke mij skih pro ce sa u kos ti ma te izo la ci jom i ka rak te ri za ci jom sta ničnih sas to ja ka ske let nog mat rik sa, po ve ća va se i broj novih, bio ke mij skih po ten ci jal nih bi lje ga iz grad nje i raz gradnje kos ti ju. Op će ni to se di je le na: a) en zim ske bi lje ge iz grad nje (ve za ne uz ak tiv no st osteob las ta) i raz grad nje kos ti ju (ve za ne uz ak tiv no st osteok las ta); b) pro tei ne koš ta nog mat rik sa i raz grad ne pro duk te organ skoga ske let nog mat rik sa ko ji se ot puš ta ju u cir kula ci ju za vri je me iz grad nje ili raz grad nje kos ti ju; te c) bi lje ge anor gan skoga koš ta nog mat rik sa (kal cij i fosfor, ko ji pri je sve ga od ra ža va ju ho meos ta zu kal ci ja/ fosfora i ko ji u ovom preg le du ne će bi ti raz mat ra ni).

In tro duc tion
Pa ral lel wi th bet ter un der stan di ng of bioc he mi cal proces ses in bones and iso la tion and cha rac te rization of cellu lar com po nen ts of ske le tal mat rix, the num ber of new po ten tial bioc he mi cal mar ke rs of bo ne for ma tion and resor ption is in crea si ng. Ge ne ral ly, mar ke rs are clas si ed into the fol lowi ng grou ps: a) en zyme ac ti vi ty mar ke rs of bo ne for ma tion (con nected wi th os teob la st ac ti vi ty) and of bo ne re sor ption (con nec ted wi th os teoc la st ac ti vi ty); b) bo ne mat rix pro tei ns and re sor ption pro duc ts of orga nic ske le tal mat rix, whi ch are re lea sed in to cir cu lation du ri ng bo ne for ma tion and re sor ption; and c) inor ga nic ske le tal mat rix mar ke rs (cal cium, phos phorus whi ch, abo ve all, ref le ct cal ciu m-phos pho rus homeos ta sis and whi ch wi ll not be con si de red in this review).
Čepelak I, Dodig S. Bio ke mij ski bi lje zi preg rad nje kos ti ju -preg led Čepelak I, Dodig S. Bioc he mi cal mar ke rs of bo ne re mo de li ng -re view U tab li ca ma 1. i 2. pri ka za ni su do sa da ot kri ve ni bi lje zi iz grad nje i raz grad nje kos ti ju sku pi ne a) i b) od ko jih će ne ki bi ti pod rob ni je raz mot re ni. Opi sa no je nji ho vo tkivno podri jetlo, zio loš ki uzo rak u ko jem se mje ri nji ho va kon cen tra ci ja/aktivnost te tre nut no ras po lo ži ve ana li tičke me to de (1,2). U tek stu će se ras prav lja ti o bi lje zi ma na či joj se stan dar di za ci ji vi še ra di, od nos no oni ma ko ji su u rezul ta ti ma do sa daš njih is pi ti va nja po ka za li ve ću kli nič ku va lja no st, te nag la si ti ne dos tat ke ne kih, do ne dav no vi še ko riš te nih bi lje ga.
Ko je je op će ni to zna če nje bio ke mij skih bi lje ga koš ta ne preg rad nje?
Poz nata te me ljna pred no st bio ke mij skih bi lje ga u od nosu na mje re nje mi ne ral nog sad r ža ja kos ti i sta tič ku his tomor fo met rij sku ana li zu biop si je kos ti je st či nje ni ca da njiho vom upo ra bom do bi vamo in for ma ciju o sta tu su košta ne preg rad nje. Bio ke mij ski su bi lje zi uz to i nein va ziv na pret ra ga u us po red bi sa sta ti čkom his to mor fo met rijskom ana li zom.
In for ma ci ja o di na mič kom sta nju me ta bo liz ma kos ti ju mog la bi ra ni je uka za ti na ne ke pa to loš ke prom je ne u kos ti ma, od nos no na ri zik nas tan ka ne kih bo les ti kos ti ju. Mje re njem kon cen tra ci je/aktivnosti bio ke mij skih bi lje ga mo gu će je na da lje do bi ti br žu in for ma ci ju o te ra pij skom od go vo ru u od no su na mje re nje koš ta ne ma se. Zna čaj ne prom je ne bio ke mij skih bi lje ga mo gu se, nai me, ot kri ti već na kon 1-3 mje se ca dje lot vor ne te ra pi je, dok se prom je na koš ta ne ma se mo že od go va ra ju će pro ci je ni ti tek na kon 1. ili 2. go di ne (3,4). Pot re bu za pro na la že njem spe ci čnih bio ke mij skih bi lje ga nag la ša va i prim je na no vih, vr lo Tab les 1 and 2 show bo ne for ma tion and re sor ption marke rs dis co ve red so far for grou ps a) and b), so me of whi ch wi ll be fur ther dis cus sed. Tab les 1 and 2 al so li st the tissue ori gin of mar ke rs, their physio lo gi cal sam ple whi ch is mea su red for their con cen tra tion/activity, and cur ren tly avai lab le ana lyti cal met ho ds (1,2). In this re view we shall dis cu ss the mar ke rs who se stan dar dization is cur ren tly un de rway and whi ch, ac cor di ng to past te st re sul ts, have shown con si de rab le cli ni cal va li di ty. We wi ll al so point out di sad van ta ges of so me of hit her to frequen tly used mar ke rs.
What is the ge ne ral sig ni can ce of bioc he mi cal mar ke rs of bo ne re mo de li ng?
The fa mi liar ba sic ad van ta ge of bioc he mi cal mar ke rs, com pa red wi th bo ne mi ne ral den si to met ry and sta tic histo mor pho met ric ana lysis of bo ne biop sy, is that by usi ng them we get the in for ma tion about the sta tus of bo ne remo de li ng. In ad di tion, bioc he mi cal mar ke rs are no n-in vasi ve wi th re ga rd to dyna mic his to mor pho met ric ana lysis of bo ne biop sy.
In for ma tion on bo ne re mo de li ng sta tus cou ld be an ear ly in di ca tor of so me pat ho lo gi cal chan ges in bo nes or the ri sk of so me bo ne di sea se. By mea su ri ng con cen tra tion/ acti vi ty of bioc he mi cal mar ke rs, it is pos sib le to gain infor ma tion about the ra peu tic res pon se fas ter than by mea su ri ng bo ne ma ss. Sig ni ca nt chan ges in bioc he mical mar ke rs can be dis co ve red al rea dy af ter 1 to 3 months of e ec ti ve the ra py whi le bo ne ma ss chan ges can be adequa te ly eva lua ted on ly af ter the 1 st or rat her the 2 nd year (3,4). The need for spe ci c bioc he mi cal mar ke rs is Čepelak I, Dodig S. Bio ke mij ski bi lje zi preg rad nje kos ti ju -preg led Čepelak I, Dodig S. Bioc he mi cal mar ke rs of bo ne re mo de li ng -re view učin ko vi tih li je ko va, ko ji snaž no dje lu ju na me ta bo li zam kos ti ju. Za jed no s mje re njem koš ta ne ma se po ka zu ju se ko ris ni ma i u prog no zi bo les ti. Ned voj be no je do sa da poka za no da su ne ki od bi lje ga ili kom bi na ci je bi lje ga, nave de ni u tab li ca ma 1. i 2. ko ris ni u po pu la cij skim i epi demio loš kim is pi ti va nji ma te pra će nju učin ka an ti re sor pcijske te ra pi je. Me đu tim, s ob zi rom na nep res ta ni raz voj novih, spe ci č ni jih pos tu pa ka za nji ho vo mje re nje, ko nač na proc je na nji ho ve kli nič ke ko ris nos ti u ob ra di bo les ni ka još je uvi jek u ti je ku. Pre po ru ke su sto ga i na da lje da se maksi mal na paž nja pos ve ti pi ta nju tre ba ju li se i ka ko uop će ko ris ti ti bi lje zi, te stan dar di za ci ji pre da na li tič kih i ana li tičkih pos tu pa ka mje re nja koš ta nih bi lje ga.
al so em pha sized by the use of new, ve ry e cie nt dru gs whi ch ha ve ve ry stro ng e e ct on bo ne me ta bo li sm. Toget her wi th bo ne ma ss mea su re men ts, they are al so ve ry use ful in di sea se prog no sis. It has been shown so far without dou bt that so me of the mar ke rs or mar ker com bina tio ns pre sen ted in tab les are use ful in po pu la tion and epi de mio lo gi cal stu dies, as we ll as in mo ni to ri ng of an tire sor ption the ra py e e ct. Howe ver, gi ven the con ti nuous de ve lop me nt of new, spe ci c pro ce du res for their measu re me nt, the nal as ses sme nt of their cli ni cal use ful ne ss in pa tie nt ma na ge me nt is sti ll un de rway. The re fo re, it is sti ll re com men ded to pay maximum at ten tion to the issue of whet her and how the mar ke rs are to be used and to stan dar di za tion of prea na lyti cal and ana lyti cal pro cedu res of bo ne mar ker de ter mi na tion.

Mar ker Tis sue ori gin Ana lyti cal sam ple
Ana lyti cal met hod Hydroxypro li ne, to tal and dia lyzab le (OH-Pro, O HP); spe ci c for all b ri lar col la ge ns and a pa rt of col la gen pro tei ns, in clu di ng Ciq and elas tin; pre se nt in newly synthe si zed and ma tu re col la gen bo ne, skin, car ti la ge, so ft tis sues uri ne co lo ri met ry, HPLC Pyri di no li ne (PYD, Pyr); hi gh con cen tra tio ns in car ti la ge and bo ne col la gen: not pre se nt in skin; pre se nt on ly in ma tu re col la gen bone, ten don, car ti la ge uri ne HPLC, ELISA Deoxypyrin do li ne (DPD, d-Pyr); hi gh con cen tra tio ns on ly in bo ne col la gen: not pre se nt in car ti la ge or in skin; pre se nt on ly in ma tu re col la gen bone, den ti ne uri ne HPLC, ELISA Cro ss-lin ked C-ter mi nal te lo pep ti de of type I col la gen (IC TP); hi gh pro por tion from bo ne col la gen in type I col la gen; can par tly ori gi na te from newly synthe si zed col la gen bo ne, skin se rum RIA Cro ss-lin ked C-ter mi nal te lo pep ti de of type I col la gen (frag men ts al pha-CTX, be ta-CTX); in type I col la gen; pro bab ly hi gh pro por tion from bo ne col la gen all tis sue contai ni ng type I col la gen uri ne, se rum ELISA, RIA, EC LIA Cro ss-lin ked N-ter mi nal te lo pep ti de of type I col la gen (frag men ts NTX); in type I col la gen; big pro por tion from bo ne all tis sue contai ni ng type I col la gen uri ne (al pha/ beta), se rum (on ly be ta)

ELISA, RIA, ICMA
Hydroxylysi ne-glyco si des (Hyl-Glyc); col la ge ns and col la gen pro tei ns; glu co ga lac to syl-hydroxi lysi ne is hig hly rep re sen ted in so ft tis sue col la ge ns and C1q; ga lac to si l-OH Lys is hig hly repre sen ted in bo ne col la gen Op će ni to, bio ke mi ča ri i kli ni ča ri tre ba ju se upi ta ti: ko ji bioke mij ski bi ljeg koš ta ne preg rad nje mje ri ti, ka ko i ka da ga mje ri ti, ka ko pri ku pi ti uzo rak i ka ko in ter pre ti ra ti do bi ve ni re zul tat. Važ ni kri te ri ji u kri tič koj pro sud bi pot re be mje renja nekog od bi lje ga iz grad nje ili raz grad nje kos ti ju su: Bio loš ki čim be ni ci • (kao što su tkiv na spe ci č no st, učinak prom je ne fun kci je jet re ili bub re ga na kli re ns bi ljega, bio loš ki ri tam bi lje ga zbog stan dar di za ci je vre mena uzi ma nja zio loš kog uzor ka, imo bi li za ci ja i dr.); Pre da na li tič ki čim be ni ci • (na čin poh ra nji va nja uzorka, od nos no vri je me i tem pe ra tu ra, zamr za va nje i odmr za va nje uzor ka, ut je caj an ti koa gu lanta i dr.); Ana li tič ka spe ci č no st i toč no st • (mik ro he te ro ge nost bi lje ga, kao npr. stu panj gli ko zi la ci je ALP, raz gra divo st bi lje ga na vi še raz li či tih frag me na ta kao u slu ča ju os teo kal ci na, ne toč no st me to da zbog neus kla đe nih ka lib ra ci ja, spe ci č no st pro tu ti je la i npr. in hi bi to ri enzim skih ak tiv nos ti); Dijag nos tič ka va lja no st • (od nos no pos to je li raz li ke iz me đu bi lje ga s ob zi rom na nji ho vu di jag nos tič ku osjet lji vo st i spe ci č no st) (1,5). U ovom kon tek stu, preg led koš ta nih bi lje ga ko ji sli je di tre ba či ta te lju omo gu ći ti proc je nu mo guće di jag nos tičke vri jed no sti po je di nih bi lje ga ko ji su pre ma znan stve nostruč noj li te ra tu ri proš li dje lo mič nu eva lua ci ju [al kal na fos fa ta za (en gl. al ka li ne phos pha ta se, ALP); koš tana al kalna fos fa ta ze (en gl. bo ne al ka li ne phos pha ta se, B-ALP), osteo kal cin (en gl. os teo cal cin, OC), C-ter mi nal ni pro pep tid pro ko la ge na ti pa I (en gl. car boxy-ter mi nal type I pro col lagen pro pep ti de, PICP), pi ri di no lin (en gl. pyri di no li ne, PYD) i deok si pi ri di no lin (en gl. deoxypyri di no li ne, DPD), C-termi na lni te lo pep tid ko la ge na (en gl. C-te lo pep ti de of type I col la gen, CTX) i N-ter mi na lni te lo pep tid ko la ge na (en gl. N-te lo pep ti de of type I col la gen, NTX)] te ne dos ta ta ka i ogra ni če nja po je di nih pos tu pa ka nji ho va mje re nja. Ne ki od go re na ve de nih čim be ni ka pro sud be koš ta nih bi lje ga prika za ni su u tab li ci 3. (1,2).

Bi lje zi iz grad nje kos ti ju
Bi lje zi iz grad nje kos ti ju su iz rav ni ili neiz rav ni pro duk ti ili en zi mi ak tiv nih os teob las ta, nji ho va kon cen tra ci ja ili aktiv no st mje ri se u se ru mu ili plaz mi i op će ni to ima ju umje re no iz ra že nu bio loš ku va ri ja bil no st. Na jčeš će se mje ri ak tiv no st ukup ne ALP, ak tiv no st ili ma sa B-ALP, te kon centra ci ja OC i PICP.

Alka lna fos fa taza (ALP)
Pre ciz na zio loš ka fun kci ja ALP još uvi jek je ne jas na, ali se pret pos tav lja nje na ulo ga u stva ra nju os teoi da i mi ne ra liza ci ji kos ti ju. Fi zio loš ki ob li ci ko di ra ni su s 4 gen ska lo ku-

How to eva lua te the cli ni cal va li di ty of mar ke rs?
Ge ne ral ly, bioc he mis ts and cli ni cal spe cia lis ts shou ld ask them sel ves: whi ch bioc he mi cal mar ker of bo ne re mo de ling to mea su re, how and when to mea su re it, how to col lect the sam ple and how to in ter pret the te st re su lt. Im por ta nt cri te ria in cri ti cal jud ge me nt on whet her to mea su re some bo ne for ma tion or bo ne re sor ption mar ke rs are the fol lowi ng: Bio lo gi cal fac to rs • (li ke tis sue spe ci ci ty, e e ct of chan ge in li ver or kid ney fun ction on mar ker clearan ce, bio lo gi cal rhythm of the mar ker due to standar dization of physio lo gi cal sam pli ng ti me, im mo bilization, etc.): Pre-a na lyti cal fac to rs • (sam ple sto ra ge pro ce du res, i.e. time and tem pe ra tu re, sam ple free zi ng and thawing, anti coa gu la nt e e ct, etc.); Ana lyti cal spe ci ci ty and ac cu ra cy • (mic ro he te ro genei ty of mar ke rs as, e.g., deg ree of ALP glyco syla tion, pos si bi li ty of mar ker re sor ption in to se ve ral di e re nt frag men ts as in ca se of OC, bias in met hods due to no n-har mo nized ca lib ra tio ns, spe ci ci ty of an ti bo dies and of, e.g., en zyme ac ti vi ty in hi bi to r s); Diag nos tic va li di ty • (or the ques tion of di e ren ces be tween mar ke rs con si de ri ng their diag nos tic sen siti vi ty and spe ci ci ty) (1,5). In this con text, the re view of bo ne mar ke rs to fol low shou ld enab le the rea der to as se ss the pos sib le diag nostic va lue of cer tain mar ke rs that ha ve al rea dy been subjec ted to par tial eva lua tion in scien ti c and pro fes sio nal li te ra tu re [ALP (alka li ne phos pha ta se), B-ALP (bo ne al kali ne phos pha ta se), OC (os teo cal cin), PICP (car boxy-termi nal type I pro col la gen pro pep ti de), PYD (pyri di no line), DPD (deoxypyri di no li ne), CTX (C-te lo pep ti de of type I col la gen) and NTX (N-te lo pep ti de of type I col la gen)], and to eva lua te di sad van ta ges and li mi ta tio ns of pro cedu res ap plied to mea su re them. So me of the fac to rs for jud ge me nt of bo ne mar ke rs lis ted abo ve are shown in Tab le 3 (1,2).

Bo ne for ma tion mar ke rs
Bo ne for ma tion mar ke rs are di re ct or in di re ct pro duc ts or en zymes of ac ti ve os teob las ts, their con cen tra tion or acti vi ty is mea su red in se rum or plas ma, and ge ne ral ly they are cha rac te ri zed by mo de ra te ly expres sed bio lo gi cal varia bi li ty. They mo st of ten in clu de the mea su re me nt of total ALP ac ti vi ty, B-ALP ac ti vi ty or ma ss, and OC and procol la gen type I pro pep ti de con cen tra tio ns.

Al ka li ne pho sphata se (ALP)
Pre ci se physio lo gi cal fun ction of ALP is sti ll un clear, but it is as su med to play a ro le in os teoid for ma tion and bo ne Čepelak I, Dodig S.
Bio ke mij ski bi lje zi preg rad nje kos ti ju -preg led Čepelak I, Dodig S. Bioc he mi cal mar ke rs of bo ne re mo de li ng -re view sa, tri tkiv no spe ci č na i je dan tkiv no nes pe ci čan. Košta ni i jet re ni ob lici ALP, ko ji su naj zas tup lje ni ji u se ru mu, nas ta ju pos ttran sla cij skim mo di ka ci ja ma, toč ni je raz li čitim stup njem gli ko zi la ci je tkiv no nes pe ci č nog gen skog pro duk ta (raz li či ti udio si ja lin ske ki se li ne i ve za nih še ćernih os ta ta ka). Kao ek to-en zim tet ra mer na ALP je spe ci čno, pre ko C-ter mi nal nog gli ka n-fos fa ti dil sid ra ve za na na mem bra ne os teob las ta. U cir ku la ci ji se na la zi ug lav nom di mer na ALP, ali se mo gu na ći i tet ra mer ni ob li ci ve za ni na mem bra nu. Is pi ti va nji ma in vit ro us ta nov lje no je ne koli ko dalj njih ob li ka B-ALP ko ji nas ta ju dje lo va njem pro teaza te fos fo li pa za C i D (1,2,6,7). U se ru mu od ras lih zdra vih oso ba oko 50% ukup ne ak tiv nos ti ALP podri jetlom je iz jet re te oko 50% iz kos ti ju, dok u se ru mu dje ce i ado lesce na ta prev la dava B-ALP. Vri jed nos ti ukup ne ALP ve će su u muš ka ra ca ne go u že na, pret pos tav lja se zbog sup ri mira ju ćeg učin ka es tro ge na na me ta bo li zam kos ti ju, a po- nut ri tion (K vi ta min) coa gu la tion not sig ni ca nt ALP -Al ka li ne Phos pha ta se; B-ALP -Bo ne Al ka li ne Phos pha ta se; OC -Os teo cal cin; PICP -C-ter mi nal type I pro col lagen pro pep ti de; PINP -N-ter mi nal type I pro col la gen pro pep ti de; OHP -Hydroxypro li ne; PYD -Pyri di no li ne; DPD -Deoxypyrin do li ne; ICTP -Cro ss-lin ked C-ter mi nal te lo pep ti de of type I col la gen; CTX -Cro ss-lin ked C-ter mi nal te lopep ti de of type I col la gen; Hyl-Glyc -Hydroxylysi ne-glyco si des; BSP -Bo ne sia lop ro tein; TR-ACP -Tar ta ra t-re sis ta nt acid phos pha ta se; GLA -Free gam ma car boxyglu ta min acid TAB LE 3. Prea na lyti cal and bio lo gi cal cha rac te ris ti cs of bo ne mar ke rs TAB LI CA 3. Pre da na li tič ke i bio loške zna čaj ke koš ta nih bi lje ga mi ne ra li za tion. Physio lo gi cal for ms are co ded by 4 ge netic lo ci, three tis sue-spe ci c and one no n-tis sue-spe ci c. Bo ne and li ver fo rms of ALP, the mo st freque nt in se rum, are for med by po st-tran sla tion mo di ca tio ns, or mo re pre ci se ly by di e re nt glyco syla tion sta ges of tis sue-non-spe ci c ge ne pro du ct (di e re nt ra tio of sia lic acid and at tac hed su gar re si dues). Li ke ec toen zyme tet ra mer, ALP is spe ci cal ly, throu gh C-ter mi nal glycan phos pha ti dyl an chor do main, at tac hed to os teob la st mem bra nes. In cir cu la tion, the re is nor mal ly on ly one di mer ALP pre sent, but ot her tet ra mer for ms can be al so fou nd at tac hed to the mem bra ne. By in vit ro exa mi na tio ns, so me ot her for ms of B-ALP we re fou nd that are the re su lt of pro tea se and phos pho li pa se C and D ac ti vi ty (1,2,6,7). In the se rum of heal thy adul ts, ap proxi ma te ly 50% of to tal ALP ac ti vi ty ori gi na tes from li ver, and arou nd 50% from bo nes, whe reas B-ALP pre vai ls in se rum from chil dren Čepelak I, Dodig S. Bio ke mij ski bi lje zi preg rad nje kos ti ju -preg led Čepelak I, Dodig S. Bioc he mi cal mar ke rs of bo ne re mo de li ng -re view ve ća va ju se li near no s go di na ma u oba spo la. Že ne ko je uzi ma ju kon tra cep ti ve ima ju 13% ma nju ak tiv no st B-ALP. Ne dos ta tak cin ka i mag ne zi ja, ko ji je mo guć kod pa ren teral ne preh ra ne bez mik roe le me na ta, sma nju je ak tiv no st ALP u se ru mu. Ukup na ak tiv no st ALP u se ru mu sta bil na je 7 da na na sob noj tem pe ra tu ri. Ope to va no pe te ros tru ko zamr za va nje i od mr za va nje uzor ka ne ut je če na ak tiv no st B-ALP (7). Pos tup ci raz li ko va nja i mje re nja ak tiv nos ti/koncentracije dva naj zas tup lje ni ja izoen zim ska ob li ka ALP (jet re ni i košta ni) ko ris te raz li ke zi kal no-ke mij skih svoj sta va po je dinog izob li ka (top lin ska de na tu ra ci ja, elek tro fo re za, pre cipi ta ci ja, se lek tiv na in hi bi ci ja, HPLC i imu no ke mij ski postup ci). Imu no ke mij skim pos tup ci ma mo gu će je mje ri ti ma se ne kon cen tra ci je B-ALP uz prim je nu dva mo nok lon ska protu ti je la pre ma B-ALP te ak tiv nos ti na kon imu noad sor pcije na mik ro ti tar skim plo či ca ma. Oba pos tup ka po ka zuju križ nu reak tiv nost od 14-20% s jet re nim ob li kom ALP. Me đu tim, us ta nov lje no je da u bo les ni ka s he pa to bi li jarnim bo les ti ma, B-ALP os ta je unu tar re fe ren tnog in ter vala ako ukup na ak tiv no st ALP u se ru mu ne pre la zi gor nju gra ni cu re fe ren tnog in ter va la vi še od dva pu ta. U pre ci pi ta cij skom pos tup ku ug lji ko hid rat ni (oli go sa ha ridni) dio B-ALP, bo gat N-acetilglukozaminom i N-a ce ti l-neura min skom ki se li nom, pre ci pi ti ra s lek ti ni ma pše nič nih klica, dok jet re na ALP ne pre ci pi ti ra i mje ri se u su per na tantu. Ovim pos tup kom do bi va ju se laž no po ve ća ni re zul ta ti kod bo les ni ka s he pa to bi li jar nim bo les ti ma. Nai me, bi lijar na ALP mo že bi ti ta ko đer pre ci pi ti ra na s lek ti nom (što se spr je ča va do da va njem Tri to na X100 u rea ge ns), a zbog po ve ća ne pro pus nos ti sta ni ca jet re gli ko zi li ra ni dio jet renog ob li ka ALP mo že bi ti iz mi je njen. S ob zi rom da pripre ma lek ti na mo že zna čaj no va ri ra ti od bo či ce do bo či ce, B-ALP zap ra vo ni je uvi jek pre ci pi ti rana u pot pu nos ti pa je pot reb na stan dar di za ci ja ovog pos tup ka pre ma re feren tnoj me to di. Od nos ak tiv nos ti i ma se B-ALP (pro ci jenjen pre ci pi ta ci jom s lek ti nom i s IRMA), kao i ak ti va cij ska ener gi ja (reak ci ja ka ta li zi ra na s B-ALP) va ri raju ovis no o ispi ta noj sku pi ni bo les ni ka, vje ro jat no opet uk lju ču ju ći razli či ti stu panj gli ko zi la ci je en zim ske mo le ku le. Pos tu pak sek ven cijske de na tu ra ci je top li nom koš ta nog izoen zi ma (56 °C) vi še se go to vo ne ko ris ti. Ia ko su elek tro fo ret ski pos tup ci za raz dva ja nje izoob li ka ALP na raz li či tim no sa či ma ro bus ni i zah ti je va ju is kustvo, zbog os ta lih pred nos ti su i na da lje pos tup ci iz bo ra. Nai me, prim je nom elek tro fo ret skog pos tup ka mo gu će je ot kri ti i os ta le izoob li ke ALP te uz glav ni koš ta ni ob lik i nje go ve va ri jan te (ot kri va ju ći i ob lik ko ji no si sid ro). Kada ak tiv no st B-ALP pre la zi 50% ukup ne ak tiv nos ti en zi ma u se ru mu, pot reb na je ob ra da uzor ka s neu ra mi ni da zom ko ja uk la nja si ja lin sku ki se li nu s B-ALP, ili ap li ka ci ja uzor ka na dru gi gel ko ji sad r ži lek tin (pre ci pi ti ra B-ALP). U me ta-and ado les cen ts. To tal ALP va lues are hig her in men than in wo men pre su mab ly due to a down-re gu la ti ng e e ct of es tro gen on bo ne me ta bo li sm, and are li near in crea si ng wi th age in bo th gen de rs. In wo men usi ng con tra cep tives, B-ALP shows 13% le ss ac ti vi ty. Zi nc and magne sium de cien cy, whi ch may oc cur due to pa ren te ral nut ri tion wit hout mic roe le men ts, dec rea ses ALP ac ti vi ty in se rum.
To tal ALP ac ti vi ty in se rum re mai ns stab le for 7 days at room tem pe ra tu re. Re pea ted ve fo ld sam ple free zi ng and thawi ng do not in uen ce B-ALP ac ti vi ty (7). In ac ti vi ty/concentration di e ren tia tion and mea su reme nt pro ce du res of two mo st frequen tly rep re sen ted isoen zyme ALP for ms (li ver and bo ne), we use di e rences in physico-che mi cal cha rac te ris ti cs of a cer tain iso form (ther mal de na tu ra tion, elec trop ho resis, pre ci pi ta tion, se lec ti ve in hi bi tion, HPLC and im mu noc he mi cal pro cedu res). By im mu noc he mi cal pro ce du res, it is pos sib le to mea sure B-ALP ma ss con cen tra tio ns usi ng two mo noc lo nal anti bo dies again st B-ALP and ac ti vi ty af ter im munoad sorption on mic ro titer pla tes. Bo th pro ce du res show cro ss reac ti vi ty of 14-20% wi th li ver fo rm of ALP. Howe ver, it has been fou nd that B-ALP va lue re mai ns wit hin the re feren ce in ter val in pa tien ts su e ri ng from he pa to bi lia ry disea ses if to tal ALP ac ti vi ty in se rum does not exceed more than twi ce the up per li mit of the re fe ren ce in ter val.
In pre ci pi ta tion pro ce du re, car bo hydra te (oli go sac cha ride) pa rt of B-ALP, ri ch in N-a ce tylglu co sa mi ne and N-a cetylneu ra mi nic acid, pre ci pi ta tes wi th lec ti ns from wheat see ds, whe reas li ver ALP does not pre ci pi ta te and is measu red in the su per natant. This met hod gi ves fal se in creased te st re sul ts in pa tien ts su e ring from he pa to bi lia ry di sea ses. Nor mal ly, bi liary ALP can be pre ci pi ta ted wi th lec tin (whi ch is pre ven ted by ad di ng Tri ton X100 to the rea ge nt) and, due to in crea sed li ver ce ll per mea bi li ty, we can mea su re the glycosyla ted pa rt of li ver ALP. Con si deri ng the fa ct that lec tin pre pa ra tion from one bot tle to anot her can va ry sig ni can tly, B-ALP is in fa ct not always com ple te ly pre ci pi ta ted; the re fo re, this pro ce du re should be stan dar di zed ac cor di ng to the stan da rd re fe ren ce met hod. B-ALP ac ti vi ty ma ss ra tio (es ti ma ted by pre ci pita tion wi th lec tin and IRMA), as we ll as ac ti va tion ener gy (reac tion ca ta lyzed by B-ALP) va ry de pe nding on exa mined pa tie nt group and in clu de pro bab ly di e re nt glycosyla tion sta ge of en zyme mo le cu les. Sequen tial hea t-in du ced de na tu ra tion pro ce du re of bo ne isoen zyme (56 °C) is nowa days al mo st aban do ned. Al thou gh elec trop ho re tic met ho ds for se pa ra tion of ALP iso for ms on di e re nt car rie rs are di cu lt and requi re expe rien ce, they are sti ll in use due to ot her ad van ta ges. Ac tual ly, it is pos sib le by usa ge of elec trop ho re tic metho ds to dis co ver al so ot her ALP iso for ms and main bo ne ALP fo rm to get her wi th its va rian ts (wi th con cur re nt detec tion of the an cho r-car ryi ng fo rm). When B-ALP ac ti vi ty Čepelak I, Dodig S. Bio ke mij ski bi lje zi preg rad nje kos ti ju -preg led Čepelak I, Dodig S. Bioc he mi cal mar ke rs of bo ne re mo de li ng -re view bo lič kim bo les ti ma kos ti ju prim je nom HPLC iz mje re ne su tri vr šne vri jed nos ti B-ALP (1,2,6,7). U slu ča je vi ma ka da je bo le st jet re is klju če na, ukup na aktiv no st ALP ima kli nič ku vri jed no st, od nos no da je dob ru in for ma ci ju o iz grad nji kos ti i bro ju ak tiv nih os teob las ta. Broj nim is pi ti va nji ma (tran splan ta ci ja koš ta ne sr ži, kar cinom pros ta te s me tas ta za ma u kos ti ma, že ne u pos tmeno pau zi, pra će nje an ti re sor pcij ske te ra pi je i dr.) us ta novlje no je da mje re nje B-ALP ima ve ću dis kri mi ni ra ju ću vrijed no st od ukup ne ak tiv nos ti ALP, čime je nag la še na viša di jag nos ti čka spe ci č no st mje re nja B-ALP. Mo že se, dak le, zak lju či ti da mje re nje B-ALP bo lje raz li ku je iz me đu "normal no g" i "pa to loš ko g" sta nja na gor njoj gra ni ci re fe rentnog in ter va la, pa ta ko po ve ća va di jag nos tič ku spe ci čno st za ot kri va nje bo les ti kos ti ju. Zbog križ ne reak tiv nos ti u imu no ke mij skim pos tup ci ma i nji ho ve nep re ciz nos ti u do njoj po lo vi ni re fe ren tnog in ter va la, elek tro fo re za os taje zlat ni stan da rd za ot kri va nje sma nje ne kon cen tra ci je/ aktivnosti B-ALP i za pot vr du po ve ća ne B-ALP u slu ča je vima te žih bo les ti jet re (6,8,9,10).

Os teo kal cin (OC)
Os teo kal cin (en gl. os teo cal cin, OC) ili koš ta ni Gla (en gl. gluta mic acid, Gla) pro tein glav ni je ne ko la ge ni pro tein koš ta nog mat rik sa, ko ji pri mar no sin te ti ti zi ra ju os teob lasti te odon tob las ti i hi per tro č ni hon dro ci ti. Nez nat na ko liči na OC mo že se os lo bo di ti ti je kom raz grad nje kos ti ju, što se mo že iz mje ri ti ne kim me to da ma, sto ga bi ga se mog lo naz va ti i bi lje gom koš ta ne preg rad nje. Sad r ži 49 ami no kise li na (5,8 kDa) od ko jih su tri ga ma-kar bok si-glu ta min ske ki se li ne (pos tran sla cij ska, o vi ta mi nu K ovis na en zim ska kar bok si la ci ja) na po zi ci ja ma 17, 21 i 24, a od go vor ne su za Ca-ve zu ju ća svoj stva ovog pro tei na. Toč na ulo ga ovog pro tei na još uvi jek ni je sas vim jas na. Ras prav lja se naj vi še o nje go voj ulo zi u pro ce su mi ne ra li za ci je kos ti ju, o ulo zi glas ni ka za kal cit riol u raz grad nji kos ti ju, te ulo zi in hi bito ra leu ko cit ne es te ra ze i ak tiv nos ti fak to ra ras ta. Pos li je sin te ze, ko ju zna čaj no sti mu li ra kal cit riol, ot puš ta se i ugra đu je u iz van sta nič ni koš ta ni mat ri ks (>80%). Je dan dio (10-30%) no vo sin te ti zi ra nog OC ot puš ta se u cir ku la ci ju gdje se nje go va kon cen tra ci ja mo že mje ri ti imu no ke mijski (od ra ža va, dak le, sin te zu OC u os teob las ti ma i iz gradnju kos ti). Us ta nov lje na je zna čaj na he te ro ge no st cir kuli ra ju će frak ci je OC, bu du ći da pod li je že pro teo li tič kom cje pa nju u jet ri, bub re zi ma, plaz mi, kao i u sa mim kos tima. Dva su glav na mjes ta en zim skog ci je pa nja "in tak tne" mo le ku le, a nas ta li poz na ti frag men ti u cir ku la ci ji su fragmen ti 1-19, 20-43, 44-49, 1-43 i 20-49. U naiz gled zdra vih oso ba cir ku li ra ju ća frak ci ja "in tak tno g" OC pred stav lja sa mo 36% ukup nog imu no reak tiv nog OC, N-ter mi nal ni/ srednji re gio nal ni frag me nt (1-43) 30%, a dru gi frag menti pri sut ni su u za ne ma ri vim kon cen tra ci ja ma (1,2). Kli nička su is tra ži va nja po ka za la da ne dos ta tak vi ta mi na K može do vesti do poremećaja kar boksi la cije OC, što re zul ti ra excee ds 50% of the to tal en zyme ac ti vi ty in se rum, neura mi ni da se-trea ted sam ple is requi red (it re mo ves sia linic acid from B-ALP) or sam ple ap pli ca tion to ot her lec tin con tai ni ng gel (it pre ci pi ta tes B-ALP). In me ta bo lic bo ne di sea ses, three B-ALP pea ks we re mea su red usi ng HPLC (1,2,6,7). In ca ses when li ver di sea se is exclu ded, total ALP ac ti vi ty has a cli ni cal sig ni can ce and pro vi des good in for ma tion about bo ne for ma tion and a num ber of ac ti ve os teob lasts. Nu me rous exa mi na tio ns (bo ne mar row tran splan tation, pros ta te can cer wi th me tas ta ses in bo nes, wo men in pos tme no pau se, an ti re sor ption the ra py mo ni to ri ng, etc.) ha ve shown that B-ALP mea su re men ts ha ve mo re im porta nt dis cri mi na ti ng va lue than the va lue of to tal ALP acti vi ty, poin ti ng out the hig her diag nos tic spe ci ci ty of B-ALP mea su re men ts. The re fo re, it can be con clu ded that B-ALP mea su re me nt ma kes clea rer di e ren ce be tween "nor ma l" and "pat ho lo gi ca l" states wi th the up per re feren ce ran ge va lues, and thus increa ses diag nos tic spe cici ty in bo ne di sea ses. Due to cro ss-reac ti vi ty in im mu noche mi cal met ho ds and their inac cu ra cy in the lower ha lf of the re fe ren ce in ter val, elec tro phore sis re mai ns the go ld stan da rd for de tec ti ng dec rea sed B-ALP con cen tra tion/ activity and for con r ma tion of in crea sed B-ALP in ca ses of se ve re li ver di sea ses (6,8,9,10).

Os teo cal cin (OC)
Osteo cal cin or bo ne Gla-pro tein (gluta mic acid) is the main no n-col la gen pro tein of bo ne mat rix, whi ch is prima ri ly synthe si zed by os teob las ts and odon tob las ts and hyper tro phic chod ro cytes. Slig ht quan ti ty of OC may be re lea sed du ri ng bo ne re sor ption and mea su red by so me met ho ds, so it cou ld al so be cal led a bo ne re mo de li ng mar ker. It con tai ns 49 ami noa ci ds (5.8 kDa) of whi ch there are three gam ma-car boxyl glu ta mic acids (po st-transla tio nal, K vi ta min de pen dent en zyme car boxyla tion) at po si tions 17, 21 and 24 and they are res pon sib le for calciu m-bin di ng cha rac te ris ti cs of this pro tein. The exact ro le of this pro tein sti ll re mai ns un clear. Its ro le in bone mi ne ra li za tion pro ce ss is dis cus sed, as we ll as its messen ger ro le for cal cit riol in bo ne re sor ption and its ro le as an inhi bi tor of leu ko cyte es te ra se and growth fac tor acti vi ty. Af ter synthe sis whi ch is sig ni can tly sti mu la ted by cal cit riol, OC is sec re ted and in cor po ra ted in ske le tal matrix (>80%). One pa rt (10-30%) of newly synthe si zed OC is re lea sed in to cir cu la tion whe re its con cen tra tion can be im mu noc he mi cal ly mea su red (it re ec ts OC synthe sis in os teob las ts and bo ne for ma tion). The im por ta nt he te roge nei ty of cir cu la ti ng OC frac tion is de ter mi ned due to the fa ct that it is pro teo lyti cal ly clea ved in li ver, kid neys, plas ma and bones. The re are two main si tes of en zyma tic clea va ge of "in tac t" mo le cu les, and the resul ti ng known frag men ts in cir cu la tion are: 1-19, 20-43, 44-49, 1-43 and 20-49. In see min gly heal thy in di vi dua ls, the cir cu la ti ng Čepelak I, Dodig S. Bio ke mij ski bi lje zi preg rad nje kos ti ju -preg led Čepelak I, Dodig S. Bioc he mi cal mar ke rs of bo ne re mo de li ng -re view neraz mjer nim po ve ća njem kon cen tra ci je cir ku li ra ju ćeg ob li ka OC u cir ku la ci ji (11). Bu du ći da se vr lo br zo iz lu ču je kroz bub rege, po lu ži vot cir ku li ra ju ćeg OC je oko 4-5 mi nu ta (OC i nje go vi fragmen ti se na kup lja ju i po ve ća va im se kon cen tra ci ja u seru mu ka da je pro mi je nje na fun kci ja bub re ga). Cir ku li raju ći OC po ka zu je cir ka di jal ni ri tam s naj ve ćim vri jed nosti ma no ću i ra no ujut ro i naj ni žim ti je kom pri je pod ne va, a raz li ke su do 50%. Že ne ko je uzi ma ju oral ne kon tra cepti ve ima ju 24% ni že vri jed nos ti cir ku li ra ju ćeg OC. S dru ge stra ne, us ta nov lje no je da vri jed nos ti OC ni su pod ut je cajem men strua cij skog cik lu sa ili uzi ma nja kal ci ja s hra nom. Za nim lji vo je da je OC je di ni bi ljeg iz grad nje kos ti ju či je vri jed nos ti po ka zu ju zna čaj no po ve ća nje na kon du žeg bo rav ka u kre ve tu, što je vje ro jat no zbog os lo ba đa nja OC in kor po ri ra nog u kos ti ma iz mjes ta raz grad nje. Tako đer su sa mo vri jed nos ti OC, dak le ne B-ALP i PICP, po ve ća ne kod oso ba sa zna čaj nom zič kom ak tiv noš ću. U us po redbi s B-ALP, opi sa ne su zna čaj ne ana li tič ke i bio loš ke va ri jaci je OC. Vri jed nos ti OC vi še su kod dje ce ne go kod od raslih oso ba, po seb no za vri je me raz dob lja inten ziv nog rasta, vi še su kod muš ka ra ca ne go kod že na dok su kod že na zna čaj no vi še za vri je me me no pau ze (2,6,11). Kon cen tra cija cir ku li ra ju ćeg OC u uza jam noj je ve zi s gus to ćom koš tane ma se na vra tu fe mu ra (13) te je ne za vi san pret ka za telj pri je lo ma ku ka kod po pu la ci je sta ri jih že na (14). Kon cen tra ci ja imu no reak tiv nog OC u bio loš kim te ku ćina ma mje ri se imu no ke mij skim pos tup ci ma (RIA, ELISA, IRMA, ECLIA). Tre nut no ras po lo ži vi pos tup ci mje re nja cirku li ra ju ćeg OC raz li ku ju se s ob zi rom na prin cip mje re nja (kom pe ticij sko, imu no met rij sko), iz vor (po lik lon ska, monok lon ska) i spe ci č no st pro tu ti je la (npr. za "in tak tnu" mo le ku lu ili raz li či te frag men te), te iz vor ka lib ra to ra (gove đi/hu ma ni). Raz li či ta spe ci č no st pro tu ti je la za fragmen te OC u ovim pos tup ci ma re zul ti ra ve li kom raz li čitoš ću kon cen tra ci ja imu no reak tiv nog OC (ovo je po sebno važ no u bo les ti ma kod ko jih je za pa že no na kup lja nje raz nih frag me na ta, kao što su kro nič ne bo les ti bub re ga i Pa ge to va bo le st). U is pi ti va nji ma us po re di vos ti pos tu paka opa že na je sla ba ko re la ci ja. Naj češ će se ras po lo ži vim pos tup ci ma mje ri 1-43 frag me nt (N-ter mi nal/MID fragme nt; dije lom ga mo gu stva ra ti i ak tiv ni os teob las ti), produ kt pro teo li tič ke raz grad nje in tak tnog OC. Prem da se ma lo zna o fun kci ji ovog frag men ta, nje go vo mje re nje dije lom uk la nja prob lem pre da na li tič ke nes ta bil nos ti. Zabi lje žen je, nai me, gu bi tak imu no reak tiv nos ti već na kon 1 sa ta sta ja nja uzo rka na sob noj tem pe ra tu ri. Sto ga je br za ob ra da uzor ka na kon uzor ko va nja neop ho dna za sve trenut no ras po lo ži ve pos tup ke. Uzo rak u ko jem se mje ri kon cen tra ci ja OC u pra vi lu je serum, ia ko se za ne ke pos tup ke mo že ko ris ti ti i plaz ma. Zbog do ka za ne nes ta bil nos ti, od nos no dje lo va nja protea za pre po ru ča se uzo rak od mah spre mi ti na led; mo že se do da ti npr. in hi bi tor ap ro ti nin, či me se sta bil no st mo-frac tion of "in tac t" OC rep re sen ts on ly 30% of to tal immu no reac ti ve OC, N-ter mi nal/middle re gio nal frac tion (1-43) 30%, and ot her frac tio ns are pre se nt in ve ry low con cen tra tio ns (1,2). Cli ni cal stu dies showed that vi ta min K de cien cy may lead to im pair me nt in the car boxyla tion of OC, al so resul ti ng in a dis pro por tio na te in crea se in the un der car boxyla ted OC fo rm in the cir cu la tion (11). Be cau se it is ve ry quic kly sec re ted throu gh kid neys, the ha lf-li fe of cir cu la ti ng OC is arou nd 4-5 mi nu tes (OC and its frag men ts ac cu mu late and their con cen tra tion in serum in creases when kid ney fun ction is chan ged). Cir cu lati ng OC shows cir ca dian rhythm wi th the hig he st va lues in the nig ht and ear ly in the mor ni ng and the lowe st duri ng ear ly mor ni ng hou rs, wi th the di e ren ces reac hi ng up to 50%. In wo men who ta ke oral con tra cep ti ves, the cir cu la ti ng OC va lues are 24% lower. On the ot her ha nd, it has been es tab lis hed that OC va lues are not in uen ced by men strual cycle or cal cium con sum ption throu gh nutri tion. It is in te res ti ng that OC is the on ly bo ne for ma tion mar ker who se va lues in crea se sig ni can tly af ter lo ng-term bed re st, pro bab ly due to re lea se of OC in cor po rated in bo nes from re sor ption si tes. Al so, on ly the values of OC, and not B-ALP or PICP, are in crea sed in in di vi duals wi th in crea sed physi cal ac ti vi ty. In com pa ri son to B-APL, sig ni ca nt ana lyti cal and bio lo gi cal OC va rian ts have been des cri bed. OC va lues are hig her in chil dren than in adul ts, es pe cial ly du ri ng the in ten si ve growth pe riod. They are al so hig her in men, and in wo men the se va lues are con si de rab ly hig her du ri ng me no pau se (2,6,12). The con cen tra tion of un der car boxyla ted OC cor re la tes wi th bo ne mi ne ral den si ty at the fe mo ral ne ck (13) and it is an in de pen de nt pre dic tor of hip frac tu re in a po pu la tion of am bu la to ry el der ly wo men (14). Con cen tra tion of immu no reac ti ve OC in hu man sam ples is mea su red by im mu noc he mi cal met ho ds (RIA, ELISA, IRMA, ECLIA). Cur re nt avai lab le met ho ds for the de ter mina tion of cir cu la ti ng OC di er ac cor di ng to mea su re me nt prin cip le (com pe ti ti ve, im mu nometric), sour ce (po lyclonal, mo noc lo nal), an ti bo dy spe ci ci ty (e.g. for "in tac t" mo le cu le or di e re nt frag men ts) and ca lib ra tor ori gin (bo vi ne/human). Di e re nt an ti bo dy spe ci ci ty for OC frag men ts in the se met ho ds re sul ts in great di e ren ces in im mu no reac ti ve OC con cen tra tio ns (this is es pe cial ly im por ta nt in di sea ses cha rac te ri zed by the ac cu mu la tion of di e re nt frag men ts as, e.g., chro nic kid ney di sea se and Pa get's di sea se). Poor cor re la tion is ob ser ved in met hod com pa ra bi li ty stu dies. In mo st ca ses, the se met ho ds measu re 1-43 frag me nt (N-ter mi nal/MID frag me nt; par tial ly it can be for med by an ac ti ve os teob la st), a pro du ct of proteo lytic re sor ption of in ta ct OC. Al thou gh we know lit tle about the fun ction of this frag me nt, its par tial mea su reme nt eli mi na tes the prob lem of prea na lyti cal in sta bi li ty. Ac tual ly, lo ss of im mu no reac ti vi ty is re cor ded al rea dy after the sam ple is at room tem pe ra tu re for an hour. The re-Čepelak I, Dodig S. Bio ke mij ski bi lje zi preg rad nje kos ti ju -preg led Čepelak I, Dodig S. Bioc he mi cal mar ke rs of bo ne re mo de li ng -re view že oču va ti 5 sa ti na sob noj tem pe ra tu ri. Se rum od vo jen od sta ni ca unu tar 1. sa ta na kon uzor ko va nja mo že se odmah zamr znu ti, ali se ope to va no od mr za va nje i za mrzava nje ne pre po ru ča. He mo li za mo že ut je ca ti na mje re nje kon cen tra ci je OC zbog po ve ća nog ot puš ta nja pro tea za iz erit ro ci ta (2,7,12). An ti koa gu lansi (ako se ko ris ti kr vna plazma) s ok sa la ti ma i uo ri di ma mo gu sma nji ti kon cen tra ciju OC. Pret pos tav lja se da raz log to me nije in ter fe ren ci ja u imu no ke mij skom pos tup ku, ne go ve ća he mo li za ko ju uz ro ku ju ovi an ti koa gu lansi u od no su na dru ge. Na da lje je us ta nov lje no da sta bil no st OC ovi si iz ra zi to o ana li tičkoj spe ci č nos ti primijenje nog pos tup ka. Imu no met rij ska mje re nja spe ci č no mje re in tak tni OC, ko ji je sklon br zoj pro teo li tič koj raz grad nji u se ru mu. Ovim pos tup ci ma izmje re ne su ni že vri jed nos ti (10%) OC 1-49 i OC 1-43 za vrije me poh ra nji va nja 7 da na na +4°C. Po ve ća ne vri jed nos ti OC opi sa ne su u bo les ni ka s po većanom iz grad njom kos ti ju -hi per pa ra ti roi di zam, Pa ge tova bo le st, zna čaj na os teo po roz na preg rad nja, hi per ti roidi zam, bub rež na os teo dis tro ja, frak tu re i ak ro me ga li ja. U že na u kas ni joj pos tme no pau zal noj fa zi is to di jag nos tič ko zna če nje ima mje re nje OC 1-49 i om je ra OC 1-49/OC 1-43. Za nim lji vo je da je u bo les ni ka s os teo po ro zom ko re la ci ja OC i B-ALP nis ka, dok u pri mar nom hi per pa ra ti roi diz mu kon cen tra ci je OC i B-ALP po ka zu ju us po re di vu dis kri mi nira ju ću vri jed no st (9). Kod bo les ni ka s tu mo rom i me tas taza ma u kos ti ma i onih s Pa ge to vom bo leš ću, mje re nje OC ma nje je važ no od mje re nja B-A LP u smis lu di jag nos tič ke os jet lji vos ti. Sup rot no to me, mje re nje OC je zna ča jnije od mje re nja B-ALP u pra će nju bo les ni ka na kor ti kos te roidnoj te ra pi ji. Kod bo les ni ka s kro nič nim bo les ti ma bub rega ko ris no st OC je znat no sma nje na, jer je pod ut je ca jem fun kci je bub re ga. Sma nje ne vri jed nos ti OC na đe ne su u hi po pa ra ti roi diz mu, hi po ti roi diz mu, ne dos tat ku hor mona ras ta, za vri je me na dom jes ne es tro gen ske te ra pi je, te te ra pi je s glu ko kor ti koi di ma, bi fos fo na ti ma i kal ci to ninom. U tab li ci 4. pri ka za na su kli nič ka sta nja po ve za na s prom je na ma B-ALP i OC u se ru mu. Za od go va ra juće tuma če nje po da ta ka kon cen tra ci je OC važ no je te me lji li se primijenjen mjer ni pos tu pak ili ne na reak ci ji s frag men tima OC ot puš te nima iz koš ta nog mat rik sa za vri je me razgrad nje. Sa mo u slu ča ju izos tan ka reak ci je s na ve de nim frag men ti ma op rav da no je tra ži ti ope to va no mje re nje bilje ga iz grad nje kos ti ju (OC 1-43 je frag me nt ko ji se vje rojat no ne ot puš ta iz kos ti za vri je me raz grad nje, već sa mo iz no vo sin te ti zi ra nog OC). Mje re nje spe ci č nog frag menta OC obe ća va bu du ći da su od re đi va nja in tak tne mo leku le pod lož ni ja pre da na li tič koj nes ta bil nos ti.

Pro pep ti di pro ko la ge na ti pa I (PINP, PICP)
Ko la gen ti pa I je glav ni pro tein koš ta nog mat rik sa (> 90% sad r ža ja mat rik sa) te u ma njoj mje ri ko že, den ti na, te ti va, kor neje i broj nih dru gih tki va. Sin te ti zi ra se u os teob lasti ma u ob li ku pret hod nič ke mo le ku le pro ko la ge na I ko-fo re, fa st sam ple pro ces si ng af ter sam pli ng is con si de red to be es sen tial for all cur ren tly avai lab le met ho ds. The sam ple for OC con cen tra tion mea su re me nt is nor mally se rum, al thou gh for so me met ho ds plas ma can al so be used. Due to con r med in sta bi li ty and pro tea se ac tion, it is re com men ded to put the sam ple im me dia te ly on ice, e.g. in hi bi tor ap ro ti ni ne can be ad ded, thus pre ser vi ng sta bi li ty for ve hou rs at room tem pe ra tu re. Se rum, se para ted from cel ls wit hin the r st hour af ter sam pli ng, can be im me dia te ly fro zen. Howe ver, re pea ted free zi ng and thawi ng are not re com men ded. He mo lysis can a e ct OC con cen tra tion mea su re me nt due to in crea sed re lea se of pro tea ses from erythro cytes (2,7,12). An ti coa gu lan ts (the ca se of blood plas ma use) wi th oxa la tes and uo ri des can dec rea se OC con cen tra tion. It is as su med that the rea son is not in ter fe rence in im mu noc he mi cal met hod, but increa sed hig her he mo lysis cau sed by the se an ti coa gu lants com pa red wi th the ot he rs. Fur ther mo re, it has been con clu ded that OC sta bi li ty de pen ds extre me ly on analyti cal spe ci ci ty of the applied met hod. Im mu no met ric mea su re men ts spe ci cal ly mea su re in ta ct OC whi ch tends to ac ce le ra te pro teo lyti cal re sor ption in se rum. By these met ho ds, lower va lues (10%) of OC 1-49 and OC 1-43 we re fou nd du ri ng 7 day sto ra ge at +4 °C. Ele va ted OC va lues are des cri bed in pa tien ts su e ri ng from in crea sed bo ne for ma tion -hyper pa rat hyroi di sm, Pa get's di sea se, sig ni ca nt re mo de li ng due to os teo poro sis, hyper thyroi di sm, re nal os teo dystrop hy, frac tu res and ac ro me ga ly. In wo men in la ter po st-me no pau sal period, mea su re men ts of OC 1-49 and of OC1-49/OC 1-43 ra tio ha ve the sa me diag nos ti cal sig ni can ce. It is in teres ti ng that in pa tien ts su e ri ng from os teo po ro sis OC and B-ALP cor re la tion is low, whi le in pri ma ry hyper pa rathyroi di sm OC and B-ALP con cen tra tion show com pa rable dis cri mi na ti ng va lue (9). In pa tien ts ha vi ng bo ne tu mor and me tas ta ses and tho se wi th Pa get's di sea se, OC measu re men ts are le ss im por ta nt than B-ALP mea su re men ts re gar di ng diag nos tic sen si ti vi ty. On the con tra ry, OC deter mi na tion is mo re im por ta nt than B-ALP mea su re ment in mo ni to ri ng pa tien ts un der cor ti cos te roid the ra py.
In pa tien ts wi th chro nic kid ney di sea ses, the use ful ne ss of OC is sig ni can tly dec rea sed be cau se it is in uen ced by re nal fun ction. Dec rea sed OC va lues we re fou nd in hyper pa rat hyroi di sm, hypot hyroi di sm, growth hor mo ne de cien cy, du ri ng es tro gen sub sti tu tion the ra py and thera py wi th glu co cor ti coid, bip hos pho na te and cal ci to nin. Tab le 4 shows cli ni cal con di tio ns con nec ted to chan ges in B-ALP and OC in se rum. For ap prop ria te da ta in ter preta tion of OC con cen tra tion, it is es sen tial whet her the applied mea su re me nt met hod is ba sed on reac tion of OC frag men ts re lea sed from bo ne mat rix du ri ng re sor ption. On ly in ca se of no reac tion wi th the se frag men ts is it justi ed to mea su re bo ne for ma tion mar ke rs re pea ted ly (OC 1-43 is a frag me nt that is pro bab ly not re lea sed from the Pro ko la gen je sto ga 50% du ža mo le ku la od ko nač nog pro tei na, a nje go va fun kci ja je sprječa va nje pri jev re me ne ag re ga ci je mo le ku le ko la ge na u b ri le unu tar sta ni ce. Prije saz ri je va nja ko la gen skih b ri la, ovi tzv. C-i N-pro pepti di cijepa ju se s pro ko la ge na ti pa I spe ci č nim iz van stanič nim tkiv nim en do pep ti da za ma. C-ter mi nal ni pro peptid pro ko la ge na ti pa I (PICP) je gli kop ro tein ko ji sad r ži dva po li pep tid na lan ca (al fa1 I) od 246 i je dan po li pep tid ni la-bone du ri ng re sor ption, but on ly from a newly synthesi zed OC). The mea su re me nt of spe ci c OC frag me nt is mo re pro mi si ng sin ce in ta ct mo le cu le de ter mi na tio ns are sub je ct to prea na lytic in sta bi li ty.

Type I pro pep tid pro col la gen (PINP, PICP)
Type I col la gen is the main pro tein of bo ne mat rix (>90% mat rix con te nt) and to a les ser exte nt of skin, den ti ne, ten don, cor nea and ot her tis sues. It is synthe si zed in osteob las ts as a pre cur sor of pro col la gen I that con tai ns Nand C-ter mi nal tri me ric exten ded do main [two iden ti cal po lypep ti de chai ns (al pha1 I) and one (al pha2 I)] known  6,12,15). Ug lji ko hid rat na kom po nen ta C-ter mi nal nog pro pep tida sad r ži os tat ke N-a ce til glu ko za mi na i ma no ze. PICP se me ta bo li zi ra pre ko ma no za-6-P re cep to ra na en do tel nim sta ni ca ma jet re (po lu ži vot 6-8 mi nu ta), a PINP po mo ću re cep to ra čis ta ča. Sva ka dis fun kci ja jet re mo že re zul ti ra ti prom je nom jet re nog kli ren sa PICP, od nos no po ve ća nim kon cen tra ci ja ma u cir ku la ci ji. Sup rot no to me, dje lo va nje prou pal nih ci to ki na, ko ji re gu li ra ju en do ci to zu pre ko si nusoi dal nih sta ni ca, mo že re zul ti ra ti sma nje nim vri jed nos tima PICP. Opi san je ta ko đer zna ča jan ge netski ut je caj na vri jed nos ti PICP, za tim diur nal ni ri tam s am pli tu dom od 20% (ve će vri jed nos ti no ću i ni že u po pod nev nim sa ti ma) i re la tiv na sta bil no st u uzor ku (15 da na na +4 º C, ne ko liko mje se ci na -20 ºC). PICP ni je, dak le, ug ra đen u koš ta ni mat ri ks, ali se ot puš ta u cir ku la ci ju gdje se mo že od re di ti raz nim imu no ke mij skim pos tup ci ma (RIA, ELISA). Smat ra se da je stva ra nje PICP u dru gim tki vi ma pu no spo ri je, pa se pod ra zu mi je va da ma lo pri do no si cir ku li ra ju ćem poolu, ia ko ovaj po da tak ni je sas vim ja san. U pri mar nom hi per pa ra ti roi diz mu su vri jed nos ti PICP unu tar gra ni ca vri jed nos ti zdra vih oso ba (dok su npr. vrijed nos ti ALP i OC po ve ća ne). Kod bo les ni ka s os teo ma laci jom ko ji su pri ma li vi ta min D za bi lje že ne su po ve ća ne vri jed nos ti kao i na kon pa rati reoidek to mi je. Sma nje ne vri jed nos ti PICP za bi lje že ne su u bo les ni ka s os teo ge ne sis im per fec ta te u oso ba na glu ko kor ti koid noj te ra pi ji (1,2). Op će ni to, te me ljem ispi ti va nja na raz nim kli nič kim mo deli ma či ni se da je PICP ma nje os jet ljiv i spe ci čan od B-ALP i OC zbog re la tiv ne nes pe ci č nos ti za ko st i raz li či tog kliren sa.

Bi lje zi raz grad nje kos ti ju
Osim TR-ACP (en gl. tar tra te-re sis ta nt acid phos pha ta se, tar ta rat re zis ten tna ki se la fos fa ta za), bi lje zi raz grad nje su razgrad ni pro duk ti koš ta nog ko la ge na. Ka ko se iz lu čuju mok ra ćom, do ne dav no su se i od re đi va li ug lav nom u mok ra ći, uzor ku uz ko ji je ve za na zna čaj na va ri ja bil no st re zul ta ta. Sto ga je glav ni znan stve ni i ko mer ci jal ni in te res us mje ren na pos tav lja nje i proc je nu pos tu pa ka za nji ho vo mje re nje u se ru mu.

Popreč ne ve ze kola gena
Se ri jom in tra-i in ter mo le kular nih ko va len tnih ve za (popreč nih veza), iz me đu ter mi nal noga ne he li kal nog dije la jed ne mo le ku le ko la ge na i he li kal nog dije la dru ge mo leku le ko la ge na, u koš ta nom se mat rik su sta bi li zi ra mo le kula zre log ko la ge na ti pa I. Pop reč ne ve ze, u ob li ku 3-hidroksipiridinskog pr ste na, nas ta ju dea mi na ci jom ε-a minos ku pi ne li zi na ili hid rok si li zi na, uz ka ta li tič ko dje lo va nje en zi ma li zi l-ok si da ze. Dvi je su ne re du ci bil ne pop reč ne ve ze iden ti ci ra ne u mok ra ći lju di: deok si pi ri di no lin (en-as pro pep ti de (PINP and PICP). Cha rac te ris ti cs of the two men tio ned pro pep ti des are shown in Tab le 5 (1). Pro col la gen is, the re fo re, 50% lon ger mo le cu le than the nal pro tein, its fun ction is to pre ve nt a pre co cious aggre ga tion of col la gen mo le cu les in b ri ls in si de the cell. Be fo re col la gen b ril ma tu ra tion, the se so-cal led C-and N-pro pep ti des are clea ved from pro col la gen type I by spe ci c extra cel lu lar tis sue en do pep ti da ses. C-ter mi nal pro pep ti de type I pro col la gen (PICP) is a glycop ro tein that con tai ns two po lypep tid chai ns (al pha1 I) of 246 and one po lypep ti de chain (al pha2 I) of 247 ami no acid re sidues, wi th in tra-and in ter cel lu lar di sul phi de bon ds (115 kDa) (1,6,12,15). Car bo hydra te com po ne nt of C-ter mi nal pro pep ti de con tai ns N-a ce tylglu co sa mi ne and man no se re si dues. PICP is me ta bo lized throu gh man no se-6-P recep tor on li ver en dot he lial cel ls (ha lf-li fe of 6-8 mi nu tes) and PINP throu gh sca ven ger re cep tor. Eve ry li ver dysfunction mig ht re su lt in va ria tion of PICP li ver clea ran ce, or ele va ted con cen tra tion in cir cu la tion. In con tra st, proinam ma to ry cyto ki ne ac tion, whi ch re gu la tes en do cytosis throu gh si nu soi dal cel ls, can re su lt in low PICP va lues. Sig ni ca nt ge ne tic in uen ce on PICP va lues is al so descri bed, as we ll as diur nal rhythm wi th am pli tu de of 20% (hig her va lues du ri ng the nig ht and lower in the af ternoon) and re la ti ve sam ple sta bi li ty (15 days at +4°C, seve ral mon ths at -20°C). PICP is the re fo re not in cor po ra ted in bo ne mat rix but is re lea sed in to cir cu la tion, whe re it can be mea su red by di e re nt im mu noc he mi cal met ho ds (RIA, ELISA). It is con si de red that the pro ce ss of PICP forma tion in ot her tis sues las ts lon ger; the re fo re, it is thought that it con tri bu tes a lit tle to a cir cu la ti ng pool, al though this in for ma tion is not com ple te ly clear. In pri ma ry hyper pa rat hyroi di sm, PICP va lues are wit hin re fe ren ce va lue li mi ts in heal thy in di vi dua ls (whi le, e.g., ALP and OC va lues are ele va ted). In pa tien ts su e ri ng from os teo ma la cy on D vi ta min sup ple men ta tion, ele vated va lues we re re cor ded al so af ter pa rai dec to my. Lowered PICP va lues we re fou nd in pa tien ts wi th osteo ge nesis im per fec ta and in in di vi dua ls re cei vi ng glu co cor ti coid the ra py (1,2). Ge ne ral ly, throu gh exa mi na tio ns on di ere nt cli ni cal mo de ls, it ap pea rs that PICP is less sen si ti ve and spe ci c than B-ALP and OC due to re la ti ve bo ne no nspe ci ci ty and di e re nt me ta bo lic clea ran ce.

Bo ne re sor ption mar ke rs
Asi de from TR-ACP (tar tra te-re sis ta nt acid phos pha ta se), bo ne re sor ption mar ke rs are re sor ption pro duc ts of bo ne col la gen. As they are sec re ted in uri ne, they we re mostly mea su red in uri ne un til re cen tly; howe ver, sam ples had sig ni ca nt te st re su lt varia bi li ty. The re fo re, the main scien ti c and com mer cial in te re st has been fo cu sed on set ti ng up and eva lua ti ng met ho ds for their mea su ri ng in se rum.
Bio ke mij ski bi lje zi preg rad nje kos ti ju -preg led Čepelak I, Dodig S. Bioc he mi cal mar ke rs of bo ne re mo de li ng -re view gl. deoxypyri di no li ne, DPD) ko ji nas ta je reak ci jom pok rajnjih la na ca dvi je mo le ku le hid rok si li zi na i jed ne mo le kule li zi na, te pi ri di no lin (en gl. pyri di no li ne, PYD) ko ji nas taje reak ci jom pok raj njih la na ca tri mo le ku le hid rok si li zi na (oba spo ja pos je du ju pri rod nu imu no ge no st i uo res cenci ju) (2,6,7,12,16). DPD je na đen ve ći nom u kos ti ma, ma nje u den ti nu, dok je PYD lo ka li zi ran u ko la gen skim b ri la ma kos ti i hr ska vi ce te u ma njoj mje ri u dru gim tki vi ma (te tive, li ga men ti, stjen ke kr vnih ži la). Bu du ći da ko st ima najin ten ziv ni ju preg rad nju, smat ra se da je naj važ ni ji iz vor DPD i PYD. Ka da se mat ri ks ko la ge na pro teo li tič ki raz građu je, ob je vr ste pop reč nih ve za ot puš ta ju se u cir ku la ci ju, a bu du ći da su ma le mo le kulske ma se, iz lu ču ju se mokra ćom gdje im se mo že mje ri ti kon cen tra ci ja. Oba ti pa pop reč nih ve za iz lu ču ju se kao slo bod ni (40%) i pep tidno ve za ni (60%) ami no ki se lin ski de ri va ti. Opi sa ni su ne ki bio loš ki čim be ni ci ko ji mo gu ut je ca ti na vri jed nos ti DPD i PYD: cir ka di jal ni ri tam naz na ča va mak si mal ne vri jed nos ti iz me đu 5 i 8 sa ti, a mi ni mal ne iz me đu 17 i 20 sa ti; me nopau za, os teo pe ni ja ili du ži bo ra vak u kre ve tu ne ma ju utje ca ja na vri jed nos ti; pra će njem u pe rio du od 15 mje se ci za bi lje že na je in train di vi dual na va ri ja bil no st iz me đu 20 i 30%; kod muš ka ra ca je vi sok li near ni od nos iz me đu staros ne do bi i iz lu či va nja ovih spo je va mok ra ćom, dok kod že na ta ko jas na ovis no st ni je za bi lje že na; za vri je me trudno će po ve ća va se vri jed no st oko 91% od pr vog tri mes tra do po ro da. DPD se smat ra spe ci č ni jim bi ljegom raz gradnje, bu du ći da nas ta je za vri je me saz ri je va nja ko la ge na (ne bio sin te ze, dak le po jav lju je se sa mo kao raz grad ni pro du kt zre log mat rik sa), ne me ta bo li zi ra se pri je iz lu čiva nja u mok ra ći. Nje gov je glav ni iz vor ko st i ne ap sor bi ra se iz hra ne (1,2,16,17). Me to de za mje re nje kon cen tra ci je DPD i PYD su HPLC i uo ro met rij sko kvan ti ci ra nje te imu no ke mij ski pos tupci. S ELISA teh ni kom je mo gu će spe ci č no mje ri ti slobod ni, ne ve za ni i na pep tid ve za ni ob lik DPD. Ta ko do bive ne vri jed nos ti DPD i PYD po ka zu ju vi so ku ko re la ci ju (R > 0,95) s vri jed nos ti ma do bi ve nim s HPLC, me to dom koja se smat ra zlat nim stan dar dom. Kao uzo rak pre po ru ča se dru ga ju tar nja mok ra ća (iz me đu 8 i 10 sa ti) pos li je 12satnog pos ta. Iz la ga njem uzor ka UV svjet lu do la zi do brze raz grad nje (t 1/2 < 30 se kun di) ob je pop reč ne ve ze, dok nor mal no dnev no svjet lo ne po ka zu je ta ko iz ra zit uči nak. Sta bil no st bi lje ga na -20 °C je 10-20 go di na. Ni je za bi lježen ni ti zna čaj ni ji pad vri jed nos ti ako se uzor ci spre me na tem pe ra tu ru ni žu od 20 °C u perio du od 6 tje da na. Opeto va no zamr za va nje i od mr za va nje uzor ka ne ut je če na vri jed nos ti DPD i PYD. U tab li ci 6. pri ka za ne su pred nos ti i ne dos tatci pop reč nih ve za ko la ge na kao bi lje ga raz gradnje kos ti ju. Bo les ni ci s ne li je če nim pri mar nim hi per pa ra ti roi diz mom po ka zu ju zna čaj no po ve ća ne kon cen tra ci je pop reč nih ve za ko la ge na, ko je ko re li ra ju s ukup nom ak tiv noš ću ALP i kon cen tra ci jom PTH. Bo les ni ci s tu mo rom sa i bez me-

Col la gen cro ss-lin ks (PYD, DPD)
Wi th a se ries of in tra-and in ter mo le cu lar co va le nt bonds (cro ss-lin ks) be tween ter mi nal non he li cal por tion of the mo le cu le and he li cal por tion of a neig hbo ri ng colla gen mo le cu le, a mo le cu le of ma tu re col la gen type I is sta bi lized in ske le tal mat rix. Cro ss-lin ks, as a 3-hydroxypyridinium ri ng, are for med by dea mi na tion of lysi ne or hydroxylysi ne ep si lo n-a mi no group wi th ca ta lytic action of en zyme lysyloxyda se. The re are two non re du cible cro ss-lin ks iden ti ed in hu man uri ne: deoxypyri di noli ne (DPD) whi ch is for med by reac tion of si de-chai ns of two hydroxylysi ne mo le cu les and one lysi ne mo le cu le, and pyri di no li ne (PYD) whi ch is for med by reac tion of side-chai ns of three hydroxylysi ne mo le cu les (bo th compoun ds ha ve in bo rn im mu no ge ne ti cs and uo res cen ce) (2,6,7,12,16). DPD is fou nd mos tly in bo nes, not so mu ch in den ti ne, whi le PYD is lo ca ted in bo ne col la gen b ri ls and car ti la ge and to a les ser exte nt in ot her tis sues (tendo ns, li ga men ts, blood ves sel wal ls). Sin ce the bo nes have the mo st in ten si ve re mo de li ng, they are con si de red as the mo st im por ta nt PDP and PYD sour ce. When col lagen mat rix is pro teo lyti cal ly deg ra ded, bo th cro ss-lin ks are re lea sed in to cir cu la tion and, due to their sma ll ma ss, they are sec re ted by uri ne whe re they can be mea su red. Bo th types of cro ss-lin ks are sec re ted as free (40%) and pep ti de-lin ked (60%) ami no acid de ri vatives. So me bio logi cal fac to rs that can in uen ce DPD and PYD va lues ha ve been des cri bed: cir ca dian rhythm in di ca tes maxi mum values be tween 5 and 8 a.m. and mi ni mum be tween 5 and 8 p.m.; me no pau se, os teo pe nia or lo ng-te rm bed re st do not a e ct the va lues; af ter a 15-month mo ni to ri ng pe riod, in train di vi dual va ria bi li ty be tween 20 and 30% has been re cor ded: in men the li near ra tio be tween age and secre tion of the se com poun ds throu gh uri ne is hi gh, whi le su ch clear de pen den ce has not been re cor ded in wo men; du ri ng preg nan cy the va lues are ele va ted for about 91% com pa ri ng the r st and the la st tri mes ter. DDP is con side red a spe ci c re sor ption mar ker be cau se it is for med du ri ng col la gen ma tu ra tion (not du ri ng bio synthe sis and the re fo re it ap pea rs on ly as a re sor ption pro du ct of the ma tu re mat rix), and it does not me ta bo lize be fo re sec retion in to uri ne. The main sour ce of DPD is bo ne, and it is not ab sor bed from food (1,2,16,17). DPD and DYP con cen tra tion mea su re me nt can be perfor med usi ng HPLC, uo ro met ric quan ti ca tion and immu noc he mi cal met ho ds. Wi th ELISA, we can spe ci cal ly mea su re free, no n-lin ked and pep ti de-lin ked DPD fo rm. Thus at tai ned DPD and DYP va lues show hi gh cor re la tion (R > 0.95) wi th the va lues mea su red usi ng HPLC, a method con si de red a go ld stan da rd. The se co nd mor ni ng uri ne (be tween 8 and 10 a.m.) af ter a 12-hour fa st is the re com men ded sam ple. Expo si ng the sam ple to the UV lig ht cau ses fa st re sor ption (ha lf-li fe < 30 se con ds) of both cro ss-lin ks, whi le nor mal dai ly lig ht does not show so Čepelak I, Dodig S.
Bio ke mij ski bi lje zi preg rad nje kos ti ju -preg led Čepelak I, Dodig S. Bioc he mi cal mar ke rs of bo ne re mo de li ng -re view tas ta za u kos ti ma mo gu se raz li ko va ti is to dob nim mjere njem B-ALP i imu no reak tiv nog PYD s toč noš ću od 0,89 (ana li za ROC). Bo les ni ci s ne dos tat kom vi ta mi na D po kazu ju tros tru ko po ve ća nje kon cen tra ci je pop reč nih ve za ko la ge na. Uspo red ba vri jed nos ti PYD i DPD iz me đu preme no pau zal nih zdra vih že na i pos tme no pau zal nih (osteo pe nič nih) že na po ka zu je po ve ća nje iz lu či va nja popreč nih ve za ko la ge na mok ra ćom i do 105%. Izlu či va nje PYD mok ra ćom po ve ća no je kod 40% bo les ni ka s Pa ge tovom bo leš ću, dok je npr. ukup na ak tiv no st ALP unu tar refe ren tnog in ter va la. Pove ća ne vri jed nos ti PYD u se ru mu us ta nov lje ne su i kod bo les nika s bub rež nom os teo dis trojom te ko re li ra ju s his to mor fo met rij skim po ka za te lji ma raz grad nje kos ti ju.

Hid rok sip ro lin (OHP)
S ob zi rom na ka rak te ris ti ke no vi jih spe ci č ni jih bi lje ga raz grad nje kos ti ju, mje re nje tra di cio nal no ko riš te noga bio ke mij skog bi lje ga hid rok sip ro li na (en gl. hid roxypro li ne, OHP) ne pre po ru ču je se zbog slje de ćih ne dos ta ta ka: OHP je na đen i u ko la ge ni ma dru gih tki va, u C1q, elas ti nu i acetilkoli nes te ra za ma; ni je spe ci čan bi ljeg raz grad nje bu dući da se ot puš ta i za vri je me iz van sta nič nog me ta bo liz ma no vo sin te ti zi ra nog (pro)ko la ge na; 90% OHP ok si da ci jom se me ta bo li zi ra u jet ri; iz lu či va nje OHP u mok ra ći iz ra zi to je ovis no sad r ža ju ko la ge na u prehra ni.

Te lo pep ti di ko la ge na ti pa I (CTX, NTX)
Teo rij ska os no va za mje re nje te lo pep tid nih re gi ja ko la gena, um jes to pop reč nih ve za ko la ge na je či nje ni ca da popreč no ve za nje uvi jek uk lju ču je spe ci č nu do me nu mole ku le, tzv. C-ili N-ter mi nal ni te lo pep tid. Kad se ko la gen ti pa I raz gra đu je os teok las ti ma, N-i C-ter mi nal ni te lo peptid ni frag men ti, još uvi jek pričvr šće ni pop reč nim ve za ma na he li kal ni frag me nt sus jed ne mo le ku le, ot puš ta ju se u cir ku la ci ju i uk la nja ju kroz bub rege (1,6,7,18,19). Pri to me se stva ra vi šak raz grad nih te lo pep tid nih pro du ka ta, budu ći da se ci je pa nje po li pep tid nih la na ca mo že do go di ti na ne ko li ko mjes ta unu tar te lo pep ti da. Telo pep ti di mo gu ili ne mo ra ju bi ti pop reč no ve za ni, mo že pos to ja ti ne ko li-stro ng e e ct. Mar ker sta bi li ty at -20°C is 10-20 yea rs. No sig ni ca nt va lue dec li ne is re cor ded if sam ples are sto red at tem pe ra tu re <20°C du ri ng a pe riod of 6 wee ks. Re peated sam ple free zi ng and thawi ng do not a e ct DPD and DYP va lues. Tab le 6 shows ad van ta ges and di sad van ta ges of col la gen cro ss-lin ks as bo ne re sor ption mar ke rs. Pa tien ts wi th no n-trea ted pri ma ry hyper pa rat hyroi di sm show sig ni can tly ele va ted cro ss-li nk va lues whi ch cor rela te wi th to tal ALP ac ti vi ty and PTH con cen tra tion. Tu mor pa tien ts wi th and wit hout me tas ta ses in bo nes can be di e ren tia ted by si mul ta neous B-ALP and im mu no reac tive PYD mea su re men ts wi th 0.89 ac cu ra cy (ROC ana lysis). Pa tien ts wi th D vi ta min de cien cy show trip le in crea se in cro ss-lin ks; PYD and DPD va lue com pa ri son be tween pre me no pau sal heal thy wo men and pos tme no pau sal (os teo pe nic) wo men shows in crea se in uri nal cro ss-li nk sec re tion by up to 105%; uri na ry PYD is in crea sed in 40% of pa tien ts su e ri ng from Pa get's di sea se, whi le, e.g., total ALP ac ti vi ty lies wit hin the re fe ren ce in ter val; ele va ted PYD va lues in se rum ha ve been de ter mi ned al so in patien ts wi th re nal os teo dystrop hy and cor re la te wi th histo mor pho met ric in di ca to rs of bo ne re sor ption.

Hid roxypro li ne (OHP)
Con si de ri ng cha rac te ris ti cs of newer, mo re spe ci c bo ne re sor ption mar ke rs, it is not re com men ded to mea su re tra di tio nal ly used bioc he mi cal hid roxypro li ne (OHP) marker be cau se of the fol lowi ng di sad van ta ges: OHP is al so re cor ded in col la ge ns of ot her tis sues, in C1q, elas tin and ace tylcho li nes te ra ses; it is not a spe ci c re sor ption marker be cau se it is al so re lea sed du ri ng extra cel lu lar me tabo li sm of newly synthe si zed (pro)col la gen; 90% of OHP is me ta bo lized by oxi da tion in li ver; OHP sec re tion in uri ne is extre me ly de pen de nt on col la gen con te nt in nut ri tion.

Te lo pep ti des of type I col la ge ns (CTX, NTX)
Theo re ti cal ba sis for mea su ri ng te lo pep ti de col la gen regio ns, in stead of col la gen cro ss-lin ks, is the fa ct that cross-lin ks always in vol ve spe ci c mo le cu lar do main, the so-cal led C-or N-ter mi nal te lo pep ti de. Du ri ng os teoc la-

Ad van ta ges Di sad van ta ges
Good cor re la tion wi th bo ne re sor ption Bo ne re sor ption in di ca to rs are re lea sed on ly from ma tu re extra cel lu lar col la gen Are not me ta bo li sed Not used again in col la gen synthe sis Not un der food in uen ce (DPD) Cur re nt avai lab le de ter mi na tion met ho ds in se rum are sti ll un der goi ng exten ded cli ni cal eva lua tion Great bio lo gi cal va ria bi li ty in uri ne Hi gh ana lyti cal va ria bi li ty wi th one met hod The re is no adequa te re fe ren ce ma te rial Stan dar ds usual ly con tain bio lo gi cal ma te rial The re is no stan da rd sche me for qua li ty as su ran ce Pub lis hed da ta usa ge is prob le ma tic TAB LE 6. Ad van ta ges and di sad van ta ges of col la gen cro ss-lin ks TAB LI CA 6. Pred nos ti i ne dos tat ci pop reč nih ve za ko la ge na Čepelak I, Dodig S.
Bio ke mij ski bi lje zi preg rad nje kos ti ju -preg led Čepelak I, Dodig S. Bioc he mi cal mar ke rs of bo ne re mo de li ng -re view ko ti po va pop reč nog po ve zi va nja, je dan ili vi še te lo peptid nih la na ca mo že bi ti pro mi je njen be ta-i zo me ri za ci jom, a i te lo pep ti di mo gu bi ti već pop reč no po ve za ni na he likal nu ko la gen sku re gi ju. Za neke od raz grad nih pro du kata postav lje ni su i mjer ni pos tup ci. Pos to ji imu no ke mij ski pos tu pak za mje re nje C-ter mi nal nog te lo pep ti da ko la gena (en gl. C-te lo pep ti de of type I col la gen, CTX) u mok ra ći, toč ni je raz grad nog pro duk ta C-te lo pep ti da ko ji ko ris ti mo nok lon ska pro tu ti je la pro tiv sin tet skog ok ta pep ti da ko ji sad r ži pop reč no ve za no mjes to (Glu-Lys-A la-Hi s-beta-A sp-Gly-Gly-A rg), naz va no be ta-CTX ili be ta Cros sLaps).
Kon cen tra ci je u mok ra ći po ve ća ne su u vi še od 1/3 že na u ra noj pos tme no pau zi. Na kon hor mon ske na dom jes ne te ra pi je vri jed nos ti se zna čaj no sma nju ju (do 61%). Mo guće je i mje re nje nei zo me ri zi ra nog ok ta pep ti da u mok ra ći (al fa-CTX) te is to dob no mje re nje al fa/beta CTX, kao indek sa preg rad nje kos ti ju (in de ks je po ve ćan u Pa ge to voj bo les ti, a sma njen na kon te ra pi je s bi fos fo na ti ma). Dru ga me to da je imu no ke mij ski pos tu pak za mje re nje CTX u seru mu ko ji ko ris ti mo nok lon ska pro tu ti je la spe ci č na za izo me ri zi ra ni ob lik sek ven ce (EKAHD-beta-GGR) iz al fa-1 lan ca hu ma nog ko la ge na ti pa I (2,6,7). No, li pe mi čan serum mo že in ter fe ri ra ti u ovom pos tup ku, poh ra nji va nje uzor ka na sob noj ili tem pe ra tu ri od +4 °C pra te sma nje ne vri jed nos ti do 13%, a ope to va no zamr za va nje i od mr zava nje re zul ti ra sma nje nom kon cen tra ci jom (10%). Pre ma do sa daš njim is pi ti va nji ma kon cen tra ci je CTX po ka zu ju viso ku spe ci č no st (100%) i os jet lji vo st (83,8%) u pra će nju od go vo ra na an ti re sor pcij sku te ra pi ju (na kon 6 mje se ci vi še od 92% že na na an ti re sor pcij skoj te ra pi ji). Vri jed nosti CTX od go va ra ju će od ra ža va ju lo šu prog no zu u mul tiplom mi je lo mu, a po ve za ne su s te žim ra diog raf skim nala zi ma kod bo lesni ka s reu ma toid nim ar tri ti som. Viso ke vri jed nos ti CTX po ve za ne su s nis kom koš ta nom ma som kod bo les ni ka sa Croh no vom bo leš ću te po ka zu ju vi soku učin ko vi to st u di jag no zi me tas ta za u kos ti ma. Ko merci jal no je ras po lo živ i mjer ni pos tu pak za N-te lo pep tid ne frag men te ko la ge na (en gl. N-te lo pep ti de of type I col la gen, NTX). Pro tu ti je la pre poz na ju kon for ma cij ski epi top popreč no ve za nog α 2 -N-te lo pep ti da s od re đe nom sek vencom (QYDGKGVG), ko ja je pro du kt os teok las tne pro teo lize. Opi san je cir ka di jal ni ri tam vri jed nos ti, a za nim lji vo je po ve ća nje vri jed nos ti u zdra vih že na za vri je me fo li ku larnog pe rio da i pad za vrijeme lu teal ne fa ze. Kod že na se vri jed nos ti po ve ća va ju s go di na ma i ve će su ne go vri jednos ti u od go va ra ju ćoj dob noj sku pi ni muš ka ra ca. Do sadaš nji re zul ta ti po ka zu ju da bi ovaj bi ljeg mo gao bi ti znača jan u proc je ni raz grad nje kos ti ju bu du ći da iz lu či va nje N-termi nal nog te lo pep ti da mok ra ćom kod dje ce od ra žava ra zi nu ras ta, vrijed nos ti su zna čaj no po ve ća ne kod boles ni ca s pos tme no pau zal nom os teo po ro zom, vri jed nosti iz lu či va nja adek vat no od ra ža va ju sup re si ju preg rad nje kos ti ju pomo ću estro gen ske na dom jes ne te ra pi je, kod st-me dia ted re sor ption of type I col la gen N-and C-ter minal te lo pep ti de frag men ts, sti ll at tac hed wi th cro ss-lin ks to the he li cal frag me nt of neig hboring mo le cu le, the se are re lea sed in to cir cu la tion and eli mi na ted by kid ney l tra tion (1,6,7,18,19). The re by is crea ted an exce ss of telo pep ti de re sor ption pro duc ts due to the fol lowi ng reaso ns: clea va ge of po lypep ti de chai ns can oc cur at several si tes in a te lo pep ti de whi ch can or does not ha ve to be cro ss-lin ked, the re can be se ve ral types of cro ss-linki ng, one or mo re te lo pep ti de chai ns can be al te red by be ta-i so me rization, and te lo pep ti des can be cro ss-lin ked to he li cal col la gen re gion. For so me of the se re sor ption pro duc ts, mea su re me nt met ho ds are avai lab le. The re is an im mu noc he mi cal met hod for mea su re me nt of C-termi nal te lo pep ti de in uri ne or, mo re pre ci se ly C-te lo pepti de re sor ption pro du ct that uses mo noc lo nal an ti bo dies again st synthe tic oc ta pep ti de that has a cro ss-lin ked si te (Glu-Lys-A la-Hi s-be ta-A sp-Gly-Gly-A rg) cal led be ta-CTX or be ta Cros sLa ps). Uri na ry con cen tra tio ns are ele va ted in mo re than 1/3 of ear ly pos tme no pau sal wo men. Af ter hor mo ne rep la ceme nt the ra py, va lues dec rea se sig ni can tly (up to 61%). It is pos sib le to mea su re no ni so me ri zed uri ne oc ta pep ti de (al pha-CTX) and si mul ta neous ly to mea su re al pha/beta CTX as a bo ne re mo de li ng in dex (the in dex is in crea sed in Pa get's di sea se, and dec rea sed af ter bip hos pho na te thera py). Another met hod is the immu noc he mi cal met hod for CTX mea su re me nt in se rum that uses mo noc lo nal anti bo dies spe ci c for iso me ri zed sequen ce (EKAHD-beta-GGR) from al pha-1 chain of hu man type I col la gen (2,6,7). Howe ver, li pe mic se rum can in ter fe re wi th this met hod, the sam ples sto red at room tem pe ra tu re or at +4 °C ha ve lowe red va lues by up to 13%, and re pea ted free zi ng gives re sul ts wi th lower con cen tra tion (10%). Ac cor di ng to pre se nt stu dies, CTX va lues show hi gh spe ci ci ty (100%) and sen si ti vi ty (83.8%) in mo ni to ri ng the res pon se of anti-re sor ption the ra py (af ter 6 mon ths over 92% wo men on an ti-re sor ption the ra py). CTX con cen tra tio ns adequate ly expre ss bad prog no sis in mul tip le mye lo ma, they are con nec ted wi th mo re se ve re ra diog rap hy te st re sul ts in pa tien ts su e ri ng from rheu ma toid ar thri tis. Hi gh CTX va lues are re la ted to low bo ne ma ss in pa tien ts su e ri ng from Croh n's disea se and show hi gh e ca cy in diag nosis of bo ne me tas ta ses. Met ho ds for te lo pep ti de N-fragmen ts (NTX) are com mer cial ly avai lab le. The anti bo dies re cog nize con for ma tio nal epi to pe of cro ss-lin ked al pha-2-N-te lo pep ti de wi th a cer tain sequen ce (QYDGKGVG) whi ch is a pro du ct of os teoc las tic pro teo lysis. Cir ca dian rhythm is des cri bed, and it is in te res ti ng to nd that there is an in crea sed con cen tra tion du ri ng the fol li cu lar period whi ch dec li nes du ri ng the lu teal pha se in wo men. Also, con cen tra tio ns in crease wi th age and are hig her than tho se in the res pec ti ve ma le age group. Pre se nt re sul ts show that this mar ker cou ld be sig ni ca nt in bo ne re sor-Čepelak I, Dodig S.
Bio ke mij ski bi lje zi preg rad nje kos ti ju -preg led Čepelak I, Dodig S. Bioc he mi cal mar ke rs of bo ne re mo de li ng -re view oso ba ko je uzi ma ju bi fos fo na te vri jed nos ti mok rać nog izlu či va nja N-ter mi nal nog te lo pep ti da od ra ža va ju raz gradnju kos ti ju spe ci č ni je ne go pop reč ne ve ze ko la ge na.

Tar ta rat-re zis ten tna ki sela fos fa taza (TR-ACP)
Ki se le fos fa ta ze su li zo somski en zi mi raz nih tki va (trombo ci ti, erit ro ci ti, ko st, pros ta ta), ko ji hid ro li zi ra ju fos fo monoes te re kod nis ke vri jed nos ti pH. U plaz mi je ot kri ve no 5 izoen zim skih ob li ka en zi ma ko ji se raz li ku ju pre ma tkivnom i kro mo som skom podri jetlu, kao i po mo le ku lar noj ma si te elek tro fo ret skoj pok ret lji vos ti. Pre ma elek to fo retskoj pok ret lji vos ti kla si ci ra ju se kao izoen zi mi 1-5, a prema os jet lji vos ti na in hi bi ci ju s L(+)-tar ta ra tom kla si ci ra ju se do dat no na tar ta ra t-os jet lji ve i tar tara t-re zis ten tne obli ke (6,11,20,21,22). Mje re nje ukup ne ak tiv nos ti TR-ACP u se ru mu kao bi lje ga raz grad nje kos ti ju ima dos ta ne dos tata ka (re la tiv no ma la ak tiv no st, pri sut no st in hi bito ra, nesta bil no st kod al kal nog pH, in ter fe ren ci ja he mo li ze), sto ga se ne pre po ru ča za pos tav lja nje di jag no ze. TR-ACP ti pa 5 stva ra ju mak ro fagi (TR-ACP 5a; ak tiv no st po ve ća na u Gauc he ro voj bo les ti i leu ke mi ji vla sas tih stani ca) i os teok las ti (TR-ACP 5b; ne ma si ja lin skih os ta ta ka; ak tiv no st je po ve ća na u bo les ti ma kos ti ju, po se bi ce osteo pet ro zi). Prom je ne TR-ACP ti pa 5b u bi ti od ra ža va ju broj ak tiv nih os teok las ta. Ve ći nom pos tu pa ka za mje re nje ak tiv nos ti TR-ACP ni je mo gu će raz li ko va ti os teok las tni (izo for ma 5b) ob lik en zima od dru gih ob li ka (izo for ma 5a) ko ji se na la ze u plazmi. Ne dav no pos tav lje na dva pos tup ka mje re nja TR-ACP 5b u fa zi su eva lua ci je. To su ki ne tič ki pos tu pak mje re nja u ko jem se ko ris ti in hi bi ci ja TR-ACP 5b s uo ri dom, a TR-ACP 5a s he pa ri nom te imu no ke mij ski pos tu pak ko ji ko risti mo nok lon sko pro tu ti ti je lo za TR-ACP 5b. Ak tiv no st TR-ACP po ve ća na je kod bo les ni ka s raz li či tim obo lje nji ma (Tab li ca 7.), pog la vi to kod me tas ta za u kos tima. Smat ra se ma nje vri jed nim bi lje gom raz grad nje kosti ju, po seb no u pra će nju bo les ni ka s Pa ge to vom bo leš ću ko ji su na te ra pi ji bi fos fo na ti ma. Mje re nje ukup ne ak tiv nos ti TR-ACP kao bi lje ga raz gradnje kos ti ju tre nut no se ne pre po ru ča zbog re la tiv no ma le ak tiv nos ti en zi ma i pri sut nos ti in hi bi to ra u se ru mu, nesta bil nos ti pri al kal ni jem pH, či nje ni ce da je L(+) tar ta rat kom pe ti tiv ni in hi bi tor i ja ke in ter fe ren ci je he mo li ze.

Hid rok si li zi n-gli ko zi di (Hyl-Glyc)
Ga lak to zi l-hid rok si li zin (GHL) i glu ko zi l-ga lak to zi l-hid roksi li zin (GGHL) nas ta ju iz li zi na za vri je me pos tran sla cij ske fa ze sin te ze ko la ge na, a ot puš ta ju se u cir ku la ci ju za vrije me raz grad nje ko la ge na. GHL je re la tiv no spe ci č ni ji za raz grad nju koš ta nog mat rik sa ne go GGHL, a ned voj be no vi še spe ci čan od npr. OHP. Stvar na pred no st Hyl-Glyc kao bi lje ga raz grad nje je u to me što se ovi ob li ci ne meta bo li zi ra ju i ni su pod ut je ca jem čim be ni ka preh ra ne. U mok ra ći se mo gu mje ri ti me to dom HPLC. Po želj no je pos-ption as ses sme nt be cau se N-ter mi nal te lo pep ti de in the uri ne of chil dren dis plays growth ra te, its con cen tra tion is sig ni can tly ele va ted in (fe ma le) pa tien ts wi th pos tme nopau sal os teo po ro sis, in di ca ti ng an adequa te sup pres sion of bo ne re mo de li ng throu gh es tro gen sup ple men ta ry the ra py. In in di vi dua ls ta ki ng bip hos pha tes, the uri na ry excre tion of N-ter mi nal te lo pep ti de is a bet ter in di ca tor of bo ne re mo de li ng than col la gen cro ss-lin ks.
Tar ta rate-re sis ta nt acid phos pha ta se (TR-ACP) Acid phos pha ta ses are lyso so mal en zymes of di e re nt tis sue ori gin (pla te le ts, erythro cytes, bo ne, pros ta te) that hydro lyzes phos pho-mo noes te rs at low pH va lue. Fi ve isoen zyma tic for ms of en zymes ha ve been fou nd in plasma that di er re gar di ng tis sue and chro mo so mal ori gin, as we ll as mo le cu lar ma ss and elec trop ho re tic mo bi li ty. By elec trop ho re tic mo bi li ty, they are clas si ed as isoenzymes 1-5, and ac cor di ng to sen si ti vi ty or in hi bi tion with L(+)-tar ta rate; they are fur ther mo re clas si ed by tar tarate-sen si ti ve and tar ta rate-re sis ta nt for ms (6,11,20,21,22). To tal TR-ACP ac ti vi ty mea su re me nt in se rum, clas si ed as a bo ne re sor ption mar ker, has ma ny di sad van ta ges (re lati ve ly low ac ti vi ty, pre sen ce of in hi bi to rs, in sta bi li ty by alka li ne pH, in ter fe ren ce by he mo lysis) and it is, the re fo re, not re com men ded for diag no sis. Type 5 TR-ACP is for med by mac rop ha ges (TR-ACP 5a; acti vi ty en han ced in Gauc her's di sea se and hai ry ce ll leu kemia) and os teoc las ts (TR-ACP 5b; non sia lyl re si dues; increa sed ac ti vi ty in bo ne di sea ses, es pe cial ly in os teo poro sis). Type 5b TR-ACP chan ges re e ct a num ber of ac ti ve os teoc las ts. The ma jo ri ty of TR-ACP ac ti vi ty mea su re me nt met hods can not dis tin gui sh be tween os teoc la st en zyme fo rm (iso fo rm 5b) and ot her for ms in plas ma. Two re cen tly set up mea su re me nt met ho ds are bei ng eva lua ted. These are ki ne tic mea su re me nt pro ce du re whe re TR-ACP in hibi tion wi th uo ride and TR-ACP 5a wi th he pa rin is used, and im mu nec he mi cal met hod that uses mo noc lonal anti bo dy for TR-ACP 5b. TR-ACP ac ti vi ty is in crea sed in pa tien ts wi th di e re nt disea ses, as shown in Tab le 7, es pe cial ly in bo ne me tas tases. It is al so con si de red as a se co nd cla ss bo ne re sor ption mar ker, es pe cial ly in mo ni to ri ng pa tien ts su e ri ng from Pa get's di sea se who re cei ved bip hos pho na te the ra py. Total ac ti vi ty mea su re me nt of TR-ACP as a bo ne re sorption mar ker is cur ren tly not re com men dab le gi ven the low en zyme ac ti vi ty and in hi bi tor pre sen ce in se rum, insta bi li ty at al ka li ne pH, the fa ct that L(+) tar ta rate is a compe ti ti ve in hi bi tor, and stro ng in ter fe ren tial he mo lysis.

Hydroxylysine-glyco si des (Hyl-Glyc)
Ga lac to syl hydroxylysi ne (GHL) and glu co syl-ga lac to sylhydroxylysi ne (GGHL) bo th ori gi na te from lysi ne du ri ng pos ttran sla to ry pha se of col la gen synthe sis and are re-Čepelak I, Dodig S. Bio ke mij ski bi lje zi preg rad nje kos ti ju -preg led Čepelak I, Dodig S. Bioc he mi cal mar ke rs of bo ne re mo de li ng -re view ta vi ti prik la dan imu no ke mij ski pos tu pak i sva ka ko na čini ti ko nač nu eva lua ci ju kli nič ke vri jed nos ti ovog bi lje ga (1,6,12).

Os ta li pro tei ni koš ta nog mat rik sa
Ma nji je broj li te ra tur nih po da ta ka o dva pro tei na mat riksa ko ji, ka ko se či ni, ima ju od re đe ni po ten ci jal kao bi lje zi preg rad nje kos ti. Os teo nek tin je sek recij ski Ca-ve zu ju ći gli kop ro tein koji je na đen u raz nim sta ni ca ma, uk lju ču ju ći os teob las te, en do tel ne sta ni ce i b rob las te. Pri su tan je u ak tiv nim osteob las ti ma i mla dim os teo ci ti ma (ali ne i u mir nim/tihim os teo ci ti ma) pa se smat ra po god nim bi lje gom di fe renci ra nja os teo ge nih sta ni ca kos ti, uka zu ju ći na iz grad nju kos ti ju. Me đu tim, bu du ći da je pri su tan i u ve ćem bro ju ve ziv nih tki va te u trom bo ci ti ma, sma nje na mu je ulo ga kao cir ku li ra ju ćeg bi lje ga. Koš ta ni si ja lop ro tein (en gl. Bo ne Sia lop ro tein, BSP) je fosfo ri li ra ni gli kop ro tein, zna čaj no pos tran sla cij ski mo di ciran, a sin te ti zi ra ju ga os teob las ti i odon tob las ti. Sup rot no dru gim fos fo ri li ra nim gli kop ro tei ni ma koš ta nog mat rik sa (os teo nek tin), BSP je re la tiv no og ra ni čen na ko st. Sti mu lira stva ra nje hid rok sia pa ti ta in vit ro, a pret pos tav lja se da dje lu je i kao sta nič na ad he zij ska mo le ku la omo gu ću ju ći sta ni ca ma (os teok las ti ma) da se pričvr ste na iz van sta nični mat ri ks. Za sa da su ras po lo ži vi sa mo pre li mi nar ni rezul ta ti o proc je ni vri jed nos ti ovog biljega koš ta ne pregrad nje (ELISA) kod bo les ni ka s ra nim reu ma toid nim ar triti som (po ve ća na vri jed no st u se ru mu) kao i u si no vi jal noj lea sed in to cir cu la tion du ri ng col la gen re sor ption. GHL is re la ti ve ly mo re spe ci c for bo ne mat rix re sor ption than GGHL, and wit hout dou bt mo re spe ci c than, e.g., OHP. The real ad van ta ge of Hyl-Glyc as a re sor ption mar ker is the fa ct that the se for ms are not me ta bo lized and are not a ec ted by nut ri tion fac to rs. In uri ne, they can be mea sured by HPLC. It is re com men ded to set up an approp ria te im mu noc he mi cal met hod and to ma ke nal eva lua tion of this mar ker for cli ni cal sig ni can ce (1,6,12).

Ot her bo ne mat rix pro tei ns
The re is a sma ll num ber of pub lis hed scien ti c da ta about two mat rix pro tein that seem to ha ve cer tain po ten tial as bo ne re sor ption mar ke rs.
Os teo nec ti ne is sec re ted as Ca-bin di ng glycop ro tein found in di e re nt cel ls, in clu di ng os teob las ts, en dot he lial cel ls and b rob las ts. It is pre se nt in ac ti ve os teob las ts and you ng os teo cytes (but not in inac ti ve os teo cytes) and the re fo re it is con si de red sui tab le as a mar ker for diffe ren tia tion of os teo ge ne tic bo ne cel ls in di ca ti ng bo ne for ma tion. Howe ver, due to its pre sen ce in the ma jo ri ty of con nec ti ve tis sues and in pla te le ts, its ro le as a cir cu lati ng mar ker is di mi nis hed. Bo ne Sia lop ro tein (BSP) is a phos pho ryla ted glycop ro tein, sig ni can tly pos ttran sla tio nal ly tran sfor med and synthesi zed by os teob las ts and on dob las ts. In con tra st to ot her bo ne mat rix phos pho ryla ted glycop ro tei ns (os teo nec tin), BSP is re la ti ve ly li mi ted to the bo ne. It sti mu la tes in vit ro for ma tion of hydroxya pa ti te and is as su med to act as a

Dec rea se
Hypot hyroi di sm -(+ to ++) = re la ti ve in crea se; (-) dec rea se TAB LI CA 7. Kli nič ka sta nja po ve za na s prom je na ma ak tiv nos ti TR-ACP TAB LE 7. Cli ni cal con di tio ns as so cia ted wi th chan ges in TR-ACP ac ti vi ty Čepelak I, Dodig S. Bio ke mij ski bi lje zi preg rad nje kos ti ju -preg led Čepelak I, Dodig S. Bioc he mi cal mar ke rs of bo ne re mo de li ng -re view te ku ći ni bo les ni ka s reu ma toid nim ar tri ti som kod ko jih je uz nap re do vao po re me ćaj fun kci je zglo ba (na đe ne su ve će vri jed nos ti ne go u bo les ni ka s oču va nom struk turom zglo ba). Opa že na je ta ko đer po ve ća na kon cen tra ci ja cir ku li ra ju će frak ci je u pos tme no pau zal nih že na u us pored bi s pre me no pau zal nim re fe ren tnim vri jed nos ti ma (1). Kao do bar po ka za telj mo gu ćih frak tu ra i koš ta ne ma se spo mi nje se i ka tep sin K, ko ji je cis tein ska pro tea za, važ na u pro ce su raz grad nje kos ti ju (23,24,25). Na te me lju li te ra tur nog preg le da mo že se zak lju či ti: Mje re nje ak tiv nos ti B-ALP ima pred no st pred mje re njem ukup ne ak tiv nos ti ALP zbog ve će di jag nos tič ke os jet ljivos ti i spe ci č nos ti. Imu no ke mij ski pos tup ci za mje re nje B-ALP po ka zu ju križ nu reak tiv no st (14-20%) s jet re nom ALP. Me đu tim, to ne uma nju je kli nič ku ko ris no st ovog mje re nja, osim kod bo les ni ka s teš kim ob li ci ma bo les ti jet re. OC je pro tein spe ci čan za ko st, ali po ka zu je broj ne nedos tat ke u smis lu nes ta bil nos ti u uzor ku i neus kla đe nos ti re zul ta ta do bi ve nih raz nim mjer nim pos tup ci ma. Me đutim, u ne kim si tua ci ja ma (kor ti kos te roid na os teo pe ni ja, od sut no st ra zo re ne struk tu re kos ti), OC mo že pos lu ži ti kao os jet lji vi bi ljeg koš ta ne preg rad nje. Iz lu či va nje pop reč nih ve za ko la ge na mok ra ćom djelo mič no je eva lui ra no u ana li tič kom smis lu i u smis lu klinič ke ko ris nos ti na te me lju če ga se smat ra da ovaj bi ljeg mo že za mi je ni ti mje re nje OHP kao pos tu pak iz bo ra za proc je nu raz grad nje kos ti. Os ta li raz grad ni pro duk ti te lo pep ti da ko la ge na ti pa I (NTX, CTX) mje re se kao po ka za te lji raz grad nje kos ti ju, ali još uvi jek zah ti je va ju de talj nu eva lua ci ju, po seb no u smislu nji ho va iz van koš ta nog kli ren sa i mo gu ćih dru gih iz vo ra iz van kos ti. Nji ho va kli nič ka ko ris no st va ri ra ovis no o skupi ni bo les ni ka ko ja se is pi tu je. Mje re nje ak tiv nos ti TR-ACP ne pre po ru ču je se za upot rebu. U tab li ci 8. sa že to je pri ka za na do sa daš nja pro sudba klinič ke ko ris nos ti bi lje ga preg rad nje kos ti ju. Za iz bor bi lje ga preg rad nje kos ti ju važ na je mo guć no st me đu la bo ra to rij ske us po re di vos ti re zul ta ta i dob ra deni ci ja bi lje ga ko ji će se ko ris ti ti. Bit no je us pos ta vi ti re feren tne in ter va le, stan dar di zi ra ti mjer ne pos tup ke, od redi ti to čan kon ce pt kva li te te osi gu ra nja, po ku ša ti sma nji ti in di vi dual nu va ri ja bil no st mje re njem bi lje ga u se ru mu, a ne u mok ra ći, au to ma ti zi ra ti mjer ne pos tup ke od go va raju ćom ka lib ra ci jom, te us ta no vi ti sta bil no st ključ nih reagen sa. S ob zi rom na zas tup lje no st os teo po roze u ši roj po pu la ci ji te vr ste primije nje ne an ti re sor pcij ske te ra pi je, IOF (en gl. In ter na tio nal Os teo po ro sis Foun da tion) 2000. go di ne ob javi la je pre po ru ke o ko riš te nju vr ste (bi lje zi iz grad nje kosti ju B-ALP, OC i PINP u se ru mu; bi lje zi raz grad nje kos ti ju NTX u mok ra ći, CTX u se ru mu i mok ra ći, DPD u mok ra ći) i bro ja koš ta nih bi lje ga, uzor ko va nju i in ter va li ma mje re nja ce ll ad he sion mo le cu le, enab li ng cel ls (os teoc las ts) to atta ch to extra cel lu lar mat rix. Cur ren tly the re are on ly availab le pre li mi na ry te st re sul ts on eva lua tion of this bo ne re mo de li ng mar ker (ELISA) in pa tien ts su e ri ng from the ear ly sta ge of rheu ma toid ar thri tis (ele va ted va lues in serum), as we ll as in syno vial uid of pa tien ts su e ri ng from rheu ma toid arthri tis wi th prog res sed joi nt fun ction di sorder (hig her va lues we re fou nd than in patients wi th preser ved joi nt struc tu re). Ele va ted con cen tra tion of cir cu lati ng frac tio ns in pos tme no pau sal wo men is al so no ti ced in com pa ri son to re fe rence va lues in pre me no pau sal period (1). As a good in di ca tor of pos sib le frac tu re and bone ma ss, cat hep sin K has al so been men tio ned, whi ch is a cystei ne pro tea se im por ta nt in the bo ne re sor ption proce ss (23,24,25). Ba sed on the pub lis hed scien ti c da ta re view, the fol lowing can be con clu ded: B-ALP ac ti vi ty mea su re me nt has an ad van ta ge com pared to the mea su re me nt of to tal ALP ac ti vi ty be cau se of grea ter diag nos tic sen si ti vi ty and spe ci ci ty. Im mu noche mi cal met ho ds for B-ALP mea su re me nt show cro ss reac ti vi ty (14-20%) wi th li ver ALP. Howe ver, this does not di mi ni sh cli ni cal e ca cy of the se mea su re men ts, exce pt in pa tien ts wi th se ve re li ver di sea ses. OC is a bo ne spe ci c pro tein but it shows nu me rous disad van ta ges li ke in sta bi li ty in the sam ple and di e ren ces in te st re sul ts due to di e re nt mea su re me nt met ho ds. Howe ver, in so me diag nos tic si tua tio ns (cor ti cos te roid os teo pe nia, la ck of des troyed bo ne struc tu re) OC can be used as a sen si ti ve bo ne re mo de li ng mar ker. The uri na ry excre tion of col la gen cro ss-lin ks is par tly eva lua ted ana lyti cal ly but, ba sed on its cli ni cal e ca cy; it is con si de red that this mar ker can rep la ce OHP mea su reme nt as the met hod of choi ce for bo ne re mo de li ng evalua tion. Ot her te lo pep ti de type I col la gen re sor ption pro ducts (NTX, CTX) are mea su red as bo ne re sor ption in di ces; howe ver, they de ma nd fur ther eva lua tion, es pe cial ly of their extraosseous clea ran ce and ot her pos sib le extraosseous sour ces. Their cli ni cal e ca cy va ries de pen di ng on whi ch pa tie nt group is exa mi ned. TR-ACP ac ti vi ty mea su re me nt is not re com men ded for cli ni cal use. Tab le 8 sum ma rizes the eva lua ted cli ni cal e ca cy of bone re mo de li ng mar ke rs.
In or der to se le ct a bo ne re mo deling mar ker, it is im porta nt to do in te r-la bo ra to ry com pa ri so ns and to de ne the cha rac te ris ti cs of the bo ne mar ker to be used; to es tab lish re fe ren ce in ter va ls, to stan dar dize mea su re me nt metho ds, to es tab li sh a good qua li ty as su ran ce prog ram, to try to di mi ni sh in di vi dual va ria bi li ty by mea su ri ng mar kers in se rum and not in uri ne, to use au to ma ted mea su reme nt met ho ds wi th ap prop ria te ca lib ra tion, and to te st the sta bi li ty of rea gen ts.